Zeytin çeşitleri: Türkiye'nin dağılımı ve ölçülmüş değerler

Türkiye'de zeytin çeşidi denince akla üç dört isim gelir. Oysa tescilli çeşit sayısı doksanın üzerinde ve ticari olarak anlam taşıyan çeşit sayısı yirmiye yakın.

Bu sayfa iki şeyi bir arada veriyor: ağaç varlığına göre gerçek dağılım ve her çeşidin ölçülmüş özellikleri. Rakamlar akademik kaynaklardan; her satır kendi ayrıntılı sayfasına bağlı.

Bütün çeşitler: tam liste

Sitede kendi sayfası olan bütün çeşitler — toplam 51. Ölçülmüş değerler için çeşidin sayfasını açın.

Türkiye çeşitleri (41): Adana Topağı · Ayvalık (Edremit) · Belluti · Butko · Büyük Topak Ulak · Domat · Edincik Su · Erkence · Eğriburun · Gemlik · Gölvala · Halhalı · Hursuki · Kalem Bezi · Kan Çelebi · Karamürsel Su · Kilis Yağlık · Kiraz · Marantelli · Mavi · Melkebazi · Memecik · Memeli · Nizip Yağlık · Otur · Patos · Samanlı · Sarı Haşebi · Sarı Ulak · Sat · Saurani · Tavşanyüreği · Uslu · Yamalak Sarısı · Yağ Çelebi · Zoncuk · Çakır · Çekişte · Çelebi · Çilli · İzmir sofralık

Dünya çeşitleri (10): Arbequina · Coratina · Frantoio · Hojiblanca · Kalamata · Koroneiki · Leccino · Manzanilla · Mission · Picual

Türkiye'nin çeşit dağılımı

Zeytin çeşitlerinin ülke içindeki ağırlığı, çoğu listede hiç verilmez. Ağaç varlığına göre gerçek tablo şudur:

Tablodan çıkan iki sonuç var ve ikisi de şaşırtıcı.

Birincisi: üç çeşit ülkenin dörtte üçü. Memecik, Ayvalık ve Gemlik birlikte %75 ediyor. Türkiye'nin zeytin çeşitliliği zengin ama üretimi değil — bu, hastalık ve iklim riskleri açısından dar bir tabana oturmak demek.

İkincisi: en tanınan çeşit en yaygın çeşit değil. Domat marketlerde dolgulu zeytin olarak her yerde görünür ama ağaç varlığında payı yalnız %1,4. Buna karşılık Memecik tüketicinin adını bile bilmediği hâlde ülkenin %45'i. Sebep basit: Domat sofralığa, Memecik yağa gidiyor — ve yağ, şişenin üstünde çeşit adı taşımıyor.

Ölçülmüş özellikler

Aynı çeşitlerin karşılaştırmalı pomolojik değerleri:

* Ayvalık için kaynaklar çelişiyor: bir çalışma en az 1000 saat, başka bir ölçüm düşük gereksinimli grup diyor. Ayrıntı çeşidin kendi sayfasında.

Dane iriliği: dokuz kat fark

Tablodaki en çarpıcı aralık meyve ağırlığında. Karamürsel Su 9,44 g, Arbequina IRTA-18 klonu 1,09 g — arada dokuz kat var.

Bu, çeşit seçiminin ürün hattını nasıl belirlediğini gösteriyor. İri dane sofralığa gider ve kalibre üzerinden fiyatlanır; küçük dane yağa gider ve orada irilik değil yağ oranı ile randıman konuşur. Kalibrenin fiyatı nasıl üçe katladığı ayrı bir hesap: kalibre ekonomisi.

Yaygın bir karışıklık: Memecik ≠ Edremit

İnternette sık rastlanan bir hata, Memecik ile Edremit'in aynı çeşit sanılmasıdır. İkisi ayrı çeşittir:

• Memecik, Ege Bölgesi'nin en yaygın çeşididir. Bölgedeki ağaç varlığının yarısından fazlası, Türkiye'deki toplam zeytin ağaçlarının yaklaşık %45'i bu çeşittir. Adını meyvenin uç kısmındaki küçük meme çıkıntısından alır. Aydın, Muğla, İzmir hattında yaygındır.
• Edremit (Ayvalık), Kuzey Ege'nin çeşididir. Ege'deki ağaçların yaklaşık dörtte biri. Yetiştiği yöreye göre Ayvalık, Edremit Yağlık, Şakran, Midilli ya da Ada Zeytini olarak da anılır.

İkisi de hem yağlık hem sofralık kullanılır, ikisinin de yağı kalitelidir — ama aynı ağaç değildirler.

Yağlık mı, sofralık mı?

Bir çeşidin hangi amaca uygun olduğunu üç ölçüt belirler:

• Yağ oranı. %25 üzeri çeşitler yağlık için avantajlıdır.
• Tane iriliği. Sofralıkta iri tane arandığı için 1 kg'da 250'den az tane olması istenir.
• Et/çekirdek oranı. Sofralıkta et oranı ne kadar yüksekse o kadar iyidir.

Çift amaçlı çeşitler (Memecik, Edremit, Saurani, Nizip Yağlık) her iki kullanıma da uygundur; üretici o yılın fiyatına göre karar verebilir. Aynı zeytinin nereye gittiğine göre fiyatının altı kata kadar değiştiğini ayrı bir yazıda ölçtük.

Kendine verimlilik: bahçe planını belirleyen özellik

Çeşitler tozlanma açısından üç gruba ayrılıyor ve bu, bahçe kurulumunda doğrudan maliyet demek:

• Kendine verimli — Memecik, Nizip Yağlık, Delice. Tek çeşitle bahçe kurulabilir.
• Kısmen kendine verimli — Gemlik (indeks 0,29), Domat. Tek başına ürün verir ama tozlayıcıyla verim ikiye katlanır.
• Kendine verimsiz — Ayvalık, Yuvarlak Halhalı. Tozlayıcı zorunlu.

Bu özellik genetiktir, uyuşmazlık (S) genleriyle ilgilidir; bakımla ya da iklimle değişmez. Yani fidan seçilirken verilen karar, bahçenin ömrü boyunca geçerlidir.

Soğuklama: ısınan kışların sorunu

Zeytin ağacı kışın belli bir süre serinde kalmazsa çiçek açmaz — ağaç ölmez, ürün olmaz. Ölçülen değerler çeşitler arasında iki kata yakın fark gösteriyor: Arbequina IRTA-18 için 459 saat, Memecik için 624 saat, Ayvalık için 1000 saate kadar.

Kışlar ısındıkça yüksek gereksinimli çeşitler risk altına giriyor. Aynı ölçüm çalışması, bazı yıllarda Ayvalık ve Domat'ta bu ihtiyacın karşılanamadığını kaydediyor. Konunun tamamı: zeytinde soğuklama gereksinimi.

Dünya çeşitleri

Türkiye dışındaki başlıca ticari çeşitler, çoğunlukla süper sık dikim ve modern bahçe modelleriyle birlikte anılıyor:

• İspanya — Picual · Arbequina · Hojiblanca · Manzanilla
• İtalya — Frantoio · Leccino · Coratina
• Yunanistan — Koroneiki · Kalamata
• ABD — Mission

Arbequina ve Koroneiki'nin dünyada yayılmasının sebebi yağ kalitesi değil küçük dane ve erken verim — sık dikime uygun olmaları. Modelin kendisi ayrı bir tartışma: dekara kaç ağaç.

Marmara'nın yerel çeşitleri

Gemlik'in gölgesinde kalan ama bölgeye ait çeşitler: Karamürsel Su, Samanlı, Eğriburun, Edincik Su. Bölgenin zeytinciliği: Marmara'da zeytincilik.

İki kaynak, iki farklı dağılım

Yukarıdaki dağılım yerli kaynaklara dayanıyor. Uluslararası Zeytin Konseyi'nin dünya çeşit kataloğu ise aynı çeşitler için belirgin biçimde farklı paylar veriyor. Hangisinin kullanıldığını okurun bilmesi gerektiği için ikisini yan yana koyuyoruz:

Kaynak: Uluslararası Zeytin Konseyi (IOC), Dünya Zeytin Çeşitleri Kataloğu. Katalog, Gemlik'i Türkiye'nin en yaygın çeşidi olarak tanımlıyor ve "bütün zeytin bölgelerine hızla yayılıyor" diye kaydediyor.

Fark nereden geliyor?

Bu, iki kaynaktan birinin yanlış olması demek olmayabilir. Üç olası açıklama var ve elimizdeki veri hangisinin geçerli olduğunu kesinleştirmeye yetmiyor:

• Ölçülen şey farklı olabilir. "Ağaç sayısı" ile "kaplanan alan" aynı şey değildir. Memecik geleneksel seyrek bahçelerde, iri ve yaşlı ağaçlar hâlinde durur; Gemlik ise yeni ve sık dikilir. Aynı alanda Gemlik çok daha fazla ağaç barındırır — alan payı Memecik'te, ağaç payı Gemlik'te yüksek çıkabilir.
• Tarih farklı olabilir. Gemlik dikimleri son yirmi-otuz yılda hızla arttı. Eski bir sayıma dayanan dağılım bu artışı yansıtmaz.
• Kapsam farklı olabilir. Bazı kaynaklar yalnız yağlık çeşitleri, bazıları meyve veren ağaçları sayar.

Gemlik'in katalogdaki özellikleri bu hızlı yayılmayı destekliyor: erken üretime geçer, periyodisite eğilimi düşüktür, soğuğa uyumu yüksektir ve çelikle kolay köklenir. Bunlar bir çeşidin hızla yayılmasını sağlayan özelliklerdir.

Bu sayfada yerli kaynak değerleri korunmuştur; katalog değerleri yukarıda ayrıca verilmiştir. Kesin bir ulusal çeşit envanteri yayımlandığında bu bölüm güncellenecektir.

Kaynak notu

Dağılım rakamları Özkaya ve arkadaşlarının Türkiye çeşit envanteri çalışmasından; pomolojik ve soğuklama değerleri Adana koşullarında yürütülen çeşit karşılaştırma denemesinden; tozlanma verileri GAP bölgesinde beş çeşit üzerinde yapılan kendileme denemesinden alınmıştır.

Bir değer birden fazla kaynakta farklı çıkıyorsa tabloda çelişkisiyle birlikte verilmiştir. Ölçüm bulunmayan hücreler boş bırakılmış, tahmini değerle doldurulmamıştır.

Sık sorulan sorular

Bu sayfadaki verilerden yola çıkarak en çok sorulan soruları ayrı ayrı yanıtladık:

• Türkiye'nin en kaliteli zeytini hangisi? — kalite ölçütleri ve çeşitlerin ölçülmüş değerleri
• En iyi sofralık zeytin cinsi hangisi? — siyah ve yeşil sofralıkta öne çıkanlar
• Hangi zeytin türü daha iyi? — kullanım amacına göre seçim ve bölge haritası
• En sağlıklı zeytin hangisi? — tuz, işleme yöntemi ve besin değeri
• En kaliteli zeytinyağı hangisi? — sınıf, asitlik ve hasat yılı

Tüm sorular: sık sorulan sorular.