Endülüs'te yağmur, Aydın'da fiyat: İspanya'nın kuraklığı Türkiye'yi nasıl belirledi

Türkiye'de zeytinyağı fiyatını konuşurken genellikle kendi rekoltemize bakarız. Ama son üç yılın rakamları başka bir şey söylüyor: Türkiye'deki fiyatı belirleyen şey, büyük ölçüde Endülüs'e yağmur yağıp yağmadığı.

Bu abartılı bir cümle değil. Aşağıda kendi borsa verimizle dünya üretim verisini yan yana koyuyoruz ve örtüşme tesadüf sayılamayacak kadar net.

Neden İspanya?

Dünya zeytinyağı üretiminin tek bir ülkede bu kadar yoğunlaştığı başka bir tarım ürünü az bulunur.

Uluslararası Zeytin Konseyi'nin verilerine göre 2024/25 sezonunda dünya üretimi 3.572.000 ton, bunun 1.419.000 tonu İspanya'dan geldi. Yani tek başına dünya üretiminin yaklaşık %40'ı. Türkiye aynı sezonda 505.000 ton, Tunus 340.000 ton, Yunanistan 250.000 ton, İtalya 248.000 ton üretti.

Bu yoğunlaşmanın sonucu şudur: İspanya'nın rekoltesi dünya arzının kendisidir. Endülüs'te kurak geçen bir yıl, Aydın'daki fiyatı da belirler — çünkü dökme zeytinyağı ticaretinde fiyat referansı İspanya'dır ve alıcı, arz daralınca nereden bulursa alır.

Kriz nasıl gelişti

Kaynak: Uluslararası Zeytin Konseyi (IOC) sektör istatistikleri. * 2022/23 rakamı doğrudan yayımlanmış bir değer değil, IOC'nin 2023/24 için verdiği "854.000 ton, +%28" ifadesinden türetilmiştir; yaklaşık bir büyüklüktür.

Tablo şunu anlatıyor: 2022/23'te İspanya normal üretiminin yarısına düştü. 2023/24'te toparlanma sınırlı kaldı. Ve dünya üretimi 2023/24'te 2,59 milyon tona indi — sonraki yıl 3,57 milyona çıkacak bir seviyenin çok altına.

İki yıl üst üste dünyada zeytinyağı yetmedi.

Türkiye'deki fiyata yansıması

Şimdi kendi verimize bakalım. Aşağıdaki euro fiyatları, 1.257 borsa tescilinin her birinin kendi gününün Avrupa Merkez Bankası kuruyla çevrilmesiyle hesaplandı.

Eğri neredeyse birebir örtüşüyor. İspanya'nın üretimi düştükçe Türkiye'nin fiyatı yükseldi; İspanya toparlandığı yıl Türkiye'nin fiyatı %29 düştü.

Dikkat çekici olan, düşüşün Türkiye'nin kendi rekoltesinden bağımsız gerçekleşmesi. Türkiye 2024/25'te 505.000 ton üretti — bir önceki sezona göre %135 artış. Yani hem dünya bollaştı hem Türkiye bollaştı; fiyat da buna göre indi.

Gecikme: yaklaşık bir yıl

Tablolar arasında bir ayrıntı var, gözden kaçmasın.

İspanya'nın en kötü sezonu 2022/23'tü. Türkiye'de fiyatın zirve yaptığı yıl ise 2024. Arada yaklaşık bir yıllık gecikme var ve bunun sebebi stoktur.

Bir sezonun ürünü aynı sezonda tükenmez. Dünya deposundaki yağ, kötü rekolteden sonra bir süre daha piyasayı besler. Fiyat, üretim düştüğü anda değil, stoklar tükendiğinde zirveye çıkar. 2024, iki kötü sezonun ardından deponun boşaldığı yıldı.

Aynı gecikme aşağı yönde de işledi: İspanya 2024/25'te toparlandı, ama Türkiye'de fiyat 2025 boyunca kademeli indi, sıçrayarak değil.

Bu, üretici için pratik bir bilgidir: dünya rekoltesi, fiyatın yaklaşık bir yıl sonrasını haber verir. Endülüs'te ilkbaharda yağmur yağıp yağmadığı, gelecek sezon değil ondan sonraki sezon cebe yansır.

Türkiye neden bu kadar açık?

Sorulması gereken soru şu: Türkiye kendi ürettiğini büyük ölçüde kendi tüketen bir ülkeyse, neden fiyatı İspanya belirliyor?

Cevap, dışa açık olmanın tek yönlü olmamasıdır. İhracat kapısı açık olan bir piyasada iç fiyat, dış fiyattan bağımsız kalamaz. Dünya fiyatı yükseldiğinde satıcı ihracata yönelir, iç arz azalır, iç fiyat da yükselir. Dünya fiyatı düştüğünde tersi olur.

Yani Türkiye'nin ihracat hacmi küçük olsa bile, ihracat imkânının varlığı iç fiyatı dünya fiyatına bağlar. Bu bağı koparan tek şey ihracat yasağı olurdu — ki o da başka sorunlar üretir.

Bunun bir de olumlu tarafı var: 2024'te dünya fiyatı fırlarken Türkiyeli üretici de o fiyattan yararlandı. Bağ iki yönlü çalışıyor.

2026 ve sonrası

IOC, 2025/26 sezonunda dünya üretiminin 3.440.000 ton olmasını bekliyor — bir önceki sezona göre %4 düşük ama kriz seviyelerinin çok üzerinde.

Bu, arzın normalleştiği anlamına gelir. Kendi verimiz de bunu doğruluyor: euro fiyatı 2024'teki 6,95'ten 4,82'ye inmiş durumda ve 2026 boyunca yatay seyrediyor.

Sektör temsilcileri Türkiye'de 2026-2027 sezonunda tarihin en yüksek rekoltelerinden birini bekliyor. Bu beklenti gerçekleşirse, iç fiyat üzerinde aşağı yönlü baskı sürer — üretici için zor, ihracat için avantajlı bir tablo.

Sınırlar

Üretim rakamları Uluslararası Zeytin Konseyi'nin yayımladığı sektör istatistiklerinden alınmıştır; kendi topladığımız veri değildir ve IOC bu rakamların revize edilebileceğini belirtir. 2022/23 İspanya değeri, yayımlanmış bir yüzde değişimden türetilmiştir.

Fiyat tarafı kendi verimizdir: borsa tescilleri ve ECB günlük kurları.

Son olarak: iki eğrinin örtüşmesi birlikte hareket gösterir, tek başına nedensellik kanıtlamaz. Aynı dönemde kur, enerji maliyetleri ve iç talep de değişti. Ancak arz daralmasının yönü, büyüklüğü ve zamanlaması bu kadar iyi örtüşürken başka bir açıklama aramak zorlama olurdu.

Özet

• İspanya, dünya zeytinyağı üretiminin yaklaşık %40'ını tek başına yapıyor.
• 2022/23'te İspanya üretimi normalin yarısına düştü; dünya arzı iki yıl yetmedi.
• Türkiye'de euro cinsinden fiyat 2021'de 2,70 €'dan 2024'te 6,95 €'ya çıktı.
• İspanya toparlandığı sezon Türkiye'de fiyat %29 düştü — Türkiye'nin kendi üretimi de %135 arttı.
• Zirve, üretimin düştüğü yıl değil stokların tükendiği yıl gerçekleşti: yaklaşık bir yıl gecikme.
• İhracat kapısı açık olduğu sürece iç fiyat dünya fiyatından bağımsız kalamaz.

İlgili yazılar: 13,5 kat mı, 1,6 kat mı? · Türkiye ucuz zeytinyağı ülkesi mi? · Borsa hacmi rekolte değildir · Piyasa sayfası