Zeytinyağı 13,5 katına mı çıktı, 1,6 katına mı?

2019'da bir kilogram natürel sızma zeytinyağı Türkiye'de borsada ortalama 18,53 liraydı. 2026'nın ilk sekiz ayında aynı ürün 249,44 lira.

On üç buçuk kat.

Bu rakam her yerde dolaşıyor ve genellikle şu cümleyle bitiyor: "zeytinyağı lüks tüketim oldu". Ama bu cümleyi kurmadan önce sorulması gereken bir soru var: 13,5 katın ne kadarı zeytinyağıyla ilgili?

Cevabı elimizdeki veriden çıkarabiliyoruz ve sonuç şaşırtıcı.

Aynı yağ, üç para birimi

1.257 borsa tescilinin her birini, gerçekleştiği günün Avrupa Merkez Bankası referans kuruyla euroya ve dolara çevirdik. Sonra her yılın ortalamasını, o yılın işlem hacmiyle ağırlıklandırdık.

Aynı yağ. Aynı işlemler. Yalnızca ölçü birimi değişiyor.

* 2026 verisi yılın ilk sekiz ayını kapsar. Her tescil kendi gününün kuruyla çevrilmiş, yıllık değerler hacim ağırlıklı hesaplanmıştır. Son sütun, aynı yılın işlemlerinden çıkan ortalama kurdur.

13,5 kat değil, 1,6 kat

Tablonun söylediği şey tek cümlede özetlenebilir:

• Türk lirası cinsinden artış: 13,5 kat
• Euro cinsinden artış: 1,6 kat
• Dolar cinsinden artış: 1,7 kat

Yani 2019'dan 2026'ya zeytinyağının döviz cinsinden fiyatı %60-70 civarında arttı. Geri kalan her şey — yani artışın büyük bölümü — paranın değer kaybıdır.

Aynı dönemde EUR/TRY kuru 6,30'dan 51,79'a çıktı; bu tek başına 8,2 katlık bir hareket. 8,2 ile 1,6'yı çarptığınızda 13,1 buluyorsunuz; tablodaki 13,5 katın kaynağı budur.

Bu, "zeytinyağı pahalanmadı" demek değildir. Döviz cinsinden bile %60'lık bir artış küçük değil. Ama "zeytinyağı 13 kat pahalandı" cümlesi, zeytinyağı hakkında bir şey söylemiyor; Türk lirası hakkında bir şey söylüyor.

2024 zirvesi ve sonrası

Tablonun en ilginç kısmı son üç satır.

Döviz cinsinden en pahalı yıl 2024: kilogram başına 6,95 euro. O tarihten bu yana euro fiyatı 4,82'ye indi — yani %31 düşüş.

Aynı dönemde lira fiyatı 244,45'ten 249,44'e çıktı.

Bu iki cümle çelişkili görünüyor ama ikisi de doğru. Zeytinyağı, lira cinsinden ölçenler için yerinde sayarken, döviz cinsinden ölçenler için üçte bir ucuzladı.

Bunun kimin için ne anlama geldiği, kimin hangi para birimiyle yaşadığına bağlı:

İhracatçı için: Ürün dünya pazarında ucuzladı; bu rekabet gücü demektir. Ancak lira maliyetleri aynı hızda düşmediği için marj daralır.

Yurt içi tüketici için: Zeytinyağı ucuzlamadı. Ücretler ve genel fiyat düzeyi de değiştiği için, gerçek durumu görmek ancak enflasyondan arındırılmış bir hesapla mümkün.

Üretici için: Lira geliri korunmuş görünüyor ama girdi maliyetlerinin önemli bölümü (gübre, mazot, ilaç, ambalaj) döviz bağlantılıdır. Yani döviz cinsinden fiyat düşüşü, üreticinin alım gücünde doğrudan kayıptır.

2020: fiyatın gerilediği yıl

Tabloda kolayca gözden kaçan bir satır var. 2020'de lira fiyatı 18,53'ten 19,59'a çıkarken, euro fiyatı 2,94'ten 2,33'e düştü — %21 gerileme.

Bu, serinin tamamındaki en düşük döviz fiyatıdır. Aynı yıl kur 6,30'dan 8,42'ye çıkmıştı.

Yani 2020, Türk zeytinyağının dünya piyasasında en ucuz olduğu yıldı. İhracat açısından en avantajlı konum tam olarak burasıydı. Bu fırsatın ne ölçüde kullanıldığı ayrı bir sorudur, ama tablo o pencerenin açık olduğunu gösteriyor.

Artış nerede oldu?

13,5 katlık yükseliş yedi yıla eşit dağılmış değil. Döviz cinsinden bakıldığında hareketin neredeyse tamamı iki yıla sıkışıyor.

2019'dan 2022'ye kadar euro fiyatı 2,94'ten 3,53'e çıkmış; dört yılda %20 artış. Aynı dönemde lira fiyatı 18,53'ten 62,46'ya, yani 3,4 katına çıktı. Bu dört yılda olan şey neredeyse tamamen kurdur.

Asıl kırılma 2023-2024'te. Euro fiyatı 3,53'ten 6,95'e çıkıyor — iki yılda iki katı. Bu, kurla açıklanamayacak gerçek bir fiyat hareketidir ve sebebi bellidir: Akdeniz havzasında rekolte düşmüş, dünya arzı daralmıştır. Türkiye'nin fiyatı da dünya fiyatıyla birlikte yükselmiştir.

2025-2026'da ise ters yönde hareket var: arz normale döndükçe euro fiyatı 6,95'ten 4,82'ye iniyor.

Yani seri üç ayrı dönemden oluşuyor: kur dönemi (2019-2022), arz krizi dönemi (2023-2024) ve normalleşme dönemi (2025-2026). Bunları tek bir "13,5 kat arttı" cümlesinde toplamak, üç farklı olguyu birbirine karıştırmak olur.

Aynı hesabı kendiniz yapabilirsiniz

Bu yazıdaki hesabın hiçbir sırrı yok ve tekrarlanabilir olması bizim için önemli.

Yöntem şu: her borsa tescilinin fiyatı, işlemin gerçekleştiği günün Avrupa Merkez Bankası referans kuruna bölünür. Yıllık ortalama alınırken her işlem kendi miktarıyla ağırlıklandırılır.

İki tuzağa dikkat etmek gerekiyor:

Yıl sonu kuruyla çevirmeyin. Bütün yılın ortalama fiyatını 31 Aralık kuruyla euroya çevirmek, kurun hızlı hareket ettiği yıllarda ciddi hata üretir. 2024'te bu fark yüzde onları bulur.

Basit ortalama almayın. 700 tonluk bir tescille 4 tonluk bir tescili aynı ağırlıkta saymak, piyasayı değil kayıt sıklığını ölçer.

Ham veriyi piyasa sayfamızdan CSV olarak indirebilir, ECB kur serisini de kurumun kendi sitesinden alabilirsiniz. Sonuç farklı çıkarsa duymak isteriz.

Bu bir enflasyon hesabı değil

Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü döviz kuru ile enflasyon aynı şey değildir.

Döviz cinsinden ölçmek, bir malın uluslararası piyasadaki değerini gösterir. Enflasyondan arındırmak ise o malın yurt içindeki satın alma gücü karşısındaki değerini gösterir. İkisi genellikle aynı yöne gider ama aynı büyüklükte değildir.

Bu yazıdaki hesap birincisidir. "Türkiye'de zeytinyağı gerçekte pahalandı mı" sorusunun tam cevabı için tüketici fiyat endeksiyle yapılmış bir deflasyon gerekir — yani her tescilin kendi ayının TÜFE endeksiyle bugüne taşınması.

O hesabı yapmak için doğrulanmış bir TÜFE serisine ihtiyacımız var ve henüz erişemedik. Elde ettiğimizde ayrı bir yazı olarak yayımlayacağız. Doğrulanmamış bir endeksle yapılacak hesap, yanlış bir grafik üretir ve yanlış grafik hiç grafik olmamasından kötüdür.

Ne öğrendik

Bu tablo, Türkiye'de fiyat tartışmalarının çoğunda eksik olan bir şeyi gösteriyor: birim seçimi, sonucun kendisini belirliyor.

Aynı 1.257 işlem, hangi para birimiyle bakarsanız başka bir hikâye anlatıyor. Lira ile bakan "fiyatlar uçtu" der, euro ile bakan "iki yıldır düşüyor" der. İkisi de doğru veriye bakıyor; ikisi de eksik bir cümle kuruyor.

Doğru cümle şudur: zeytinyağı, döviz cinsinden 2019'dan bu yana yaklaşık 1,6 kat pahalandı, 2024 zirvesinden bu yana ise üçte bir ucuzladı — ve lira fiyatındaki 13,5 katlık artışın büyük bölümü zeytinyağıyla değil, kurla ilgilidir.

Özet

• 2019-2026 arasında lira fiyatı 13,5 kat, euro fiyatı 1,6 kat, dolar fiyatı 1,7 kat arttı.
• Artışın büyük bölümü kur hareketidir: EUR/TRY aynı dönemde 8,2 katına çıktı.
• Döviz cinsinden en pahalı yıl 2024 (6,95 €/kg); o tarihten bu yana fiyat %31 düştü.
• En ucuz yıl 2020 (2,33 €/kg) — ihracat açısından en avantajlı pencere.
• Bu bir döviz bazlı ölçümdür, enflasyondan arındırılmış reel hesap değildir; o yazı TÜFE serisi doğrulandığında gelecek.

Ham veri ve güncel grafikler: piyasa sayfası

İlgili yazılar: Türkiye ucuz zeytinyağı ülkesi mi? · Zeytinden yağa: fiyat makası · İhracatımızın üçte ikisi sofralık zeytin