Borsa hacmi rekolte değildir: 2023 rekoru neyin rekoruydu?

Zeytinyağı fiyatı konuşulduğunda cümle hep aynı yerden başlar: "rekolte düştü, fiyat arttı". Bu cümle sezgiye uygundur, çoğu zaman da doğrudur. Ama Türkiye'de bunu doğrulamak sanıldığı kadar kolay değil, çünkü elimizde rekolte verisi yok — elimizde borsada tescil edilmiş satış miktarı var ve ikisi aynı şey değil.

Bu yazı, o iki kavramın arasındaki farkla ilgili. Ve o farkı ciddiye alınca, bilinen hikâyenin bir kısmının ayakta kalmadığı ortaya çıkıyor.

Elimizdeki veri ne, ne değil

Ticaret borsalarında yapılan her satışın miktarı ve fiyatı kayda geçer. Biz 2019'dan bugüne Aydın, Edremit, Nazilli, Gaziantep ve Bandırma borsalarındaki natürel sızma zeytinyağı tescillerini topluyoruz: 1.257 kayıt, yaklaşık 39 bin ton.

Bu veri şunu ölçer: borsa üzerinden el değiştiren yağ miktarı.

Şunu ölçmez: Türkiye'de üretilen yağ miktarı.

Aradaki fark büyüktür. Bir üretici yağını doğrudan bir markaya satabilir, kooperatife verebilir, kendi şişeleyip satabilir, ya da bekletip hiç satmayabilir. Bunların hiçbiri borsa kaydına girmez. Dolayısıyla tescil hacmi, üretimin değil ticaretin borsadan geçen kısmının ölçüsüdür.

Bu ayrımı bir kez kabul ettiğinizde, tablodaki hareketleri okuma biçiminiz değişiyor.

Sezon sezon tablo

Zeytinyağında takvim yılı yanıltıcıdır; hasat kasımda başlar ve ürün ertesi yıla yayılır. Bu yüzden aşağıdaki tabloyu hasat sezonuna göre düzenledik: kasımda başlayıp ekimde biten dönem.

Sezon, kasım ayında başlayıp ertesi ekimde biten dönemdir; 2026 sezonu henüz tamamlanmamıştır. İlk yıllarda tescil eden borsa sayısı azdır, bu da hacmi aşağı çeker.

"Hacim düşünce fiyat artar" doğru mu?

Tablodaki iki sütuna bakıp bu sonuca varmak cazip. 2024'te hacim %70 düştü ve fiyat %115 arttı — kitaptaki gibi bir arz-fiyat ilişkisi.

Ama bütün seriye baktığınızda tablo bozuluyor. 2021'de hacim %105 arttı ve fiyat da %38 arttı. 2023'te hacim %92 arttı, fiyat %109 arttı. Yani en yüksek hacim ile en sert fiyat artışı aynı sezona düşüyor.

Sekiz sezonun yedi değişim çiftini hesapladığımızda korelasyon katsayısı −0,47 çıkıyor. Yön beklenen yönde: hacim artınca fiyat düşme eğiliminde. Ama yedi gözlemle bu katsayı istatistiksel bir sonuç taşımaz; rastlantıyla da bu değeri elde etmek fazlasıyla mümkündür.

Dürüst cevap şudur: elimizdeki veri, hacim ile fiyat arasında güvenilir bir ilişki göstermiyor. Bu, ilişki olmadığı anlamına gelmez; ölçtüğümüz şeyin arz değil ticaret hacmi olduğu anlamına gelir.

2023: hem çok mal, hem yüksek fiyat

Serideki en dikkat çekici sezon 2023. Borsalarda 10.597 ton tescil edildi — ikinci en yüksek sezonun bir buçuk katı. Aynı sezonda fiyat 54 liradan 114 liraya çıktı.

Bol arzın fiyatı yükseltmesi çelişki gibi görünüyor. Açıklama arz tarafında değil, talep ve ticaret hızında.

2023, Akdeniz havzasında üretimin düştüğü, İspanya'nın kuraklıkla boğuştuğu bir dönemdi. Türkiye'nin ürünü hem içeride hem dışarıda güçlü alıcı buldu. Fiyat yükselince satmak isteyen çoğaldı, alıcı bulmak kolaylaştı ve ticaret hızlandı. Borsa kaydı da tam olarak bunu ölçtü: daha fazla üretim değil, daha fazla el değiştirme.

Yani 2023'ün rekoru bir rekolte rekoru değil, bir likidite rekorudur.

2024: üçte bire düşen hacim

Ertesi sezon hacim 10.597 tondan 3.227 tona indi. Bu, seride görülen en sert düşüş.

Bunun üç muhtemel açıklaması var ve elimizdeki veri hangisinin ağır bastığını söylemeye yetmiyor:

Rekolte düşmüş olabilir. Zeytin, bir yıl bol bir yıl az veren "periyodisite" gösteren bir ağaçtır; yüksek bir sezonun ardından düşük bir sezon beklenir.

Ticaret borsa dışına kaymış olabilir. Fiyatın hızla yükseldiği dönemlerde doğrudan satış cazip hale gelir. Ayrıca ihracat kısıtlamalarının konuşulduğu bir dönemde, kayıt dışı ya da borsa dışı kanalların ağırlık kazanması olağandır.

Elde tutma artmış olabilir. Fiyatın yükseleceğini düşünen üretici satmaz, bekler. Bu, hacmi düşürürken fiyatı yukarı iter.

Üçü de aynı anda olmuş olabilir. Veriye dayanarak birini seçmek, veriyi zorlamak olur.

Aydın ve Edremit: iki borsa, iki hikâye

Tescillerin neredeyse tamamı iki borsadan geliyor: Aydın ve Edremit. Aralarındaki denge de sabit değil.

2019-2021 arasında iki borsa neredeyse eşitken, 2023'ten itibaren Aydın'ın payı üçte ikiye çıkıyor. Edremit körfezinin hacmi mutlak olarak da geriliyor: 2021'de 3.419 ton, 2026'nın ilk sekiz ayında 854 ton.

Bu, Edremit'te daha az zeytinyağı üretildiği anlamına gelmiyor. Daha muhtemel açıklama, Edremit havzasının ürününün giderek markalı ve şişelenmiş kanala kayması — o kanal borsadan geçmez. Ayvalık-Edremit hattı, Türkiye'de butik zeytinyağının en yoğun olduğu bölgedir; bu, borsa hacminin düşmesiyle tutarlıdır.

2026'da Nazilli'nin 511 tonla tabloya girmesi de kayıt tabanının genişlediğini gösteriyor. Seriyi okurken bu tür yapısal değişiklikleri hesaba katmak gerekiyor.

Periyodisite: zeytinin bir yıl bol, bir yıl az vermesi

Zeytin ağacının kendine has bir ritmi vardır ve bu ritim sektörün her hesabını etkiler.

Bol ürün verdiği bir yılın ardından ağaç, ertesi yıl belirgin biçimde az verir. Sebebi basittir: meyve oluşumu ağacın enerjisinin büyük bölümünü tüketir ve ertesi yılın çiçek gözlerinin oluşumu bu yüzden zayıf kalır. Tarım literatüründe buna periyodisite ya da "var yılı - yok yılı" denir.

Bu, iyi bakımla hafifletilebilir ama tamamen ortadan kaldırılamaz. Budama, gübreleme ve özellikle erken hasat — yani ağacı tam olgunluğa kadar yormamak — bir sonraki yılın verimini korur.

Periyodisitenin sektörel sonucu şudur: zeytinyağında iki yılı birlikte okumak gerekir. Tek bir sezonun rakamına bakıp "üretim çöktü" ya da "rekor kırdık" demek, ağacın normal davranışını olağanüstü bir olay gibi sunmak olur. Tablodaki 2023-2024 çifti de büyük ölçüde bu ritmin içinde okunmalıdır.

Başka ülkeler bunu nasıl ölçüyor?

Avrupa Birliği ülkelerinde fiyat verisi, üye devletlerin bildirdiği temsili pazar fiyatları üzerinden toplanır ve Komisyon tarafından haftalık yayımlanır. Miktar tarafı ise ayrı bir sistemden, zorunlu stok bildirimlerinden gelir: İspanya'da her ay depolardaki zeytinyağı miktarı bildirilir ve yayımlanır.

Bu ikili yapı, fiyat ile stoğun birlikte okunmasını sağlar. Türkiye'de karşılığı olan bir stok bildirim sistemi kamuya açık biçimde yayımlanmadığı için, borsa hacmi elimizdeki en yakın gösterge olarak kalıyor.

Bu bir eksiklik ama aşılamaz değil. Kamuya açık ve düzenli bir stok verisi, sektörün fiyat öngörüsünü bugünkünden çok daha sağlam bir zemine oturtur.

Bu veriyle ne yapılır, ne yapılmaz

Yapılabilir: Fiyat seyrini izlemek. Fiyat tarafı sağlamdır; her kayıt gerçek bir işlemdir ve hacim ağırlıklı ortalama piyasayı iyi temsil eder.

Yapılabilir: Likiditeyi izlemek. Tescil hacmindeki ani düşüşler, piyasada bir şeylerin değiştiğinin erken işaretidir — sebebi belli olmasa bile sinyal gerçektir.

Yapılamaz: Rekolte tahmini. Borsa hacmi üretim değildir ve aradaki fark yıldan yıla değişir.

Yapılamaz: İhracat çıkarımı. Borsa kaydı ürünün nereye gittiğini göstermez.

Bu sınırları yazmamızın sebebi şu: aynı veriye bakıp "Türkiye'nin zeytinyağı üretimi üçte bire düştü" diye başlık atmak mümkün ve bu başlık yanlış olur. Veriyi paylaşmanın sorumluluğu, ne söylemediğini de söylemektir.

Özet

• Borsa tescil hacmi üretim değil, ticaretin borsadan geçen kısmıdır.
• 2023 sezonu bir rekolte rekoru değil, bir likidite rekoruydu: 10.597 ton.
• 2024'teki %70'lik düşüşün rekolteden mi, kanal değişiminden mi kaynaklandığını veri söylemiyor.
• Hacim ile fiyat arasındaki korelasyon (−0,47) yön olarak beklenen yönde ama yedi gözlemle anlamlı değil.
• Edremit'in payı düşüyor; muhtemel sebep üretimin azalması değil, markalı kanala kayması.

Güncel rakamlar ve grafikler piyasa sayfamızda; ham veri CSV olarak indirilebilir.

İlgili yazılar: Zeytinden yağa: fiyat makası · Türkiye ucuz zeytinyağı ülkesi mi? · Haftalık bülten