Dünya zeytin çeşitleri: Picual'den Kalamata'ya

Dünyada yaklaşık 1.200 zeytin çeşidi (kültivar) tanımlanmıştır. Ama ticari olarak anlamlı olan sayı bunun çok altında — birkaç düzine çeşit dünya üretiminin büyük bölümünü karşılar.

Türkiye'nin kendi durumu da bunu gösteriyor: 2021 itibarıyla 100 tescilli çeşidimiz var (2'si melez, 1'i klon), ama Gemlik, Ayvalık, Memecik ve Domat dışında kalanların üretim miktarları oldukça sınırlı.

Yani zeytin dünyası geniş bir gen havuzu üzerine kurulu dar bir ticari zemine oturuyor.

Ülkelere göre öne çıkan çeşitler

⚠ Bu tablo genel referans bilgisidir; bizim ölçtüğümüz ya da tek bir kaynaktan aldığımız değerler değildir. Aşağıdaki bölümlerde ise ölçülmüş veri aktarılmaktadır ve kaynağı belirtilmiştir.

Ölçülmüş veri: Arbequina ve Manzanilla

İki dünya çeşidi Türkiye'de akademik olarak ölçüldü. Çukurova Üniversitesi'nin gen kaynağı bahçesinde 9 Türk çeşidiyle birlikte denenen sonuçlar:

Kaynak: Gündeşli ve Küden (2020). Ayrıntı için: zeytinde soğuklama gereksinimi.

Arbequina'nın her ölçüde en küçük çıkması tesadüf değil — bu çeşit küçük taç ve küçük meyve için seçilmiştir.

Süper sık dikimin üç çeşidi

Dünyada zeytinciliğin son otuz yıldaki en büyük değişimi süper sık dikim (dekara 200-300 ağaç). Bu sistem üç çeşit üzerine kurulu:

• Arbequina (İspanya)
• Arbosana (İspanya)
• Koroneiki (Yunanistan)

Üçü de küçük taçlı ve erken meyveye yatan çeşitler. Sistem, ağaç yerine çit yetiştirmeye ve üzüm hasat makinesine benzeyen sürekli hasat makineleriyle toplamaya dayanıyor.

⚠ Türkiye bu modeli uygulamıyor. Denemeler yapılmış ama sonuç alınamamış; sebebi çeşit değil sistem: süper sık dikime uygun İspanyol çeşitleriyle kurulan bahçeler küçük parsellerde geleneksel yöntemlerle yetiştirilmiş. Ayrıntı: dekara 20 ağaç mı, 250 mi?

Türkiye'nin kendi çeşitleri — Memecik, Ayvalık, Gemlik — bu sistem için ıslah edilmemiştir. Her ülke kendi çeşitlerinden hangisinin sisteme uyduğunu bulmak için ıslah programı yürütüyor; bu uzun bir iş.

Türkiye çeşitleriyle karşılaştırma

Tablodan çıkan asıl gözlem şu: Türkiye'nin gen kaynağı zengin ama ticari tabanı dar. 100 tescilli çeşidin 96'sı pratikte sınırlı üretimde. Bu hem risk (dört çeşide bağımlılık) hem fırsat (kullanılmamış genetik çeşitlilik) demek.

Güneydoğu'nun isimsiz genotipleri bu fırsatın somut örneği: adı olmayan, kataloğa girmemiş ama et oranında standart çeşitleri geçen yerel genotipler.

Özet

• Dünyada tanımlı çeşit sayısı ~1.200; ticari ağırlık birkaç düzinede.
• Türkiye'de 100 tescilli çeşit (2021) var, ama üretim dört çeşitte yoğunlaşıyor.
• İspanya'nın Picual'i dünya yağ üretiminde en büyük paylardan birine sahip.
• Kalamata ve Manzanilla en tanınan sofralık çeşitler.
• Frantoio ve Leccino Toskana'nın simgesi; Coratina çok yüksek polifenolüyle bilinir.
• Süper sık dikim üç çeşit üzerine kurulu: Arbequina, Arbosana, Koroneiki.
• Ölçüldü: Arbequina IRTA-18 denemedeki en küçük meyve (1,09 g), et oranı en düşük (0,76).
• Türkiye gen kaynağı zengin, ticari tabanı dar — hem risk hem fırsat.

Kaynaklar

Ölçülmüş değerler:

t; Gündeşli, K.T. ve Küden, A.B. (2020). Bazı yerli ve yabancı zeytin çeşitlerinin soğuklama gereksinimlerinin ve meyve kalite özelliklerinin saptanması. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 35: 285-291. — Arbequina IRTA-18 ve Manzanilla ölçümleri

t; Atmaca, S. ve Ülger, S. (2017). Türkiye ve Dünyada Sık Dikim Zeytin Yetiştiriciliği. Zeytin Bilimi, 7(1): 17-24. — Süper sık dikim çeşitleri

t; Sevim, D., Varol, N. ve Köseoğlu, O. (2022). Küresel İklim Değişikliğinin Zeytin Yetiştiriciliği ve Zeytinyağı Üzerine Etkileri. Bursa Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 36(2): 415-432. — Türkiye'deki tescilli çeşit sayısı

⚠ Ülkelere göre çeşit tablosu genel referans bilgisidir, ölçülmüş değer içermez.

İlgili yazılar: Zeytin çeşitleri (Türkiye) · Zeytinde soğuklama gereksinimi · Dekara 20 ağaç mı, 250 mi? · Güneydoğu'nun isimsiz zeytinleri