Güneydoğu'nun isimsiz zeytinleri: Mardin, Şırnak ve tozlayıcı meselesi

Türkiye'de zeytin denince Ege ve Marmara akla gelir. Ama zeytinin doğu sınırı çok daha içeride: Şanlıurfa, Mardin, Şırnak, Cizre. Buralarda zeytin yeni değil — tersine, bölge zeytinin gen merkezlerinden biri.

Sorun şu ki bu ağaçların çoğunun adı yok. Katalogda kayıtlı bir çeşit değiller; köyün, derenin ya da ilçenin adıyla anılan genotipler. İki akademik çalışma, bunların ne olduğunu ölçmüş.

Güneydoğu'nun isimsiz zeytinleri

Şırnak Üniversitesi'nden Sevgin ve Caner (2020), beş yerden zeytin toplayıp Ayvalık ve Gemlik'le karşılaştırmış: Şırnak/Kumçatı, Şırnak/Kızılsu, Şırnak/Cizre, Mardin/Kızıltepe ve Mardin/Derik.

Kaynak: Sevgin ve Caner (2020). "Et oranı" meyvenin çekirdek dışında kalan kısmının payıdır.

Tablo iki şey söylüyor.

Birincisi, Güneydoğu genotiplerinin meyvesi daha küçük. Kızıltepe'nin 100 meyvesi 372 gram; Gemlik'in 537. Sofralık zeytinde dane iriliği doğrudan fiyat demek olduğu için bu ciddi bir dezavantaj.

İkincisi — ve bu daha ilginç — et oranında durum tersine dönüyor. Kumçatı %88,06 ve Derik %87,46 ile hem Ayvalık'ı (%85,38) hem Gemlik'i (%85,36) geçiyor. Yani meyve küçük ama çekirdeği de küçük; yenen kısmın payı daha yüksek.

Çalışmanın önerisi, pomolojik olarak standartlara en yakın duran Kızıltepe genotipinin sofralık olarak değerlendirilmesi.

Yağ tarafı: fenol

Aynı genotiplerden mekanik yolla yağ çıkarılıp analiz edilmiş.

Fenol, zeytinyağının acılığını, yakıcılığını ve raf ömrünü belirleyen bileşen. Ticari sızma zeytinyağlarında tipik aralık 30-400 mg/kg; bu genotiplerin hepsi aralığın içinde.

Derik genotipi 292,33 mg/kg ile standartlara en yakın duruyor. Kızıltepe'nin 153 mg/kg'ı ise düşük — yani sofralık için en umut veren genotip, yağlık için en zayıfı. Tek bir ağaçtan hem sofralık hem yağlık beklemenin neden zor olduğunu gösteren temiz bir örnek.

Peroksit sayısı dikkatli okunmalı: bu bir çeşit özelliği değil, yağın oksitlenme derecesidir. Hasat zamanı, ezme ile sıkım arasındaki süre ve depolama koşulları bu sayıyı doğrudan etkiler. Cizre'nin 18,53'ü genotipin kusuru olmayabilir; laboratuvara ulaşma süreci de olabilir.

Çalışmanın kendi önerisi net: bölgenin genotipleri DNA düzeyinde incelenmeli, standart çeşitlerle akrabalıkları çıkarılmalı ve ıslahta kullanılmalı. Şu an elimizde meyve ölçüsü var, kimlik yok.

Şanlıurfa: tek çeşit bahçe kurmayın

İkinci çalışma daha pratik bir soruyu cevaplıyor. Korkmaz ve Ak (2018), GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün Koruklu'daki 1990'da kurulmuş bahçesinde beş çeşidi kendine verimlilik yönünden ölçmüş.

Kendine verimlilik, bir çeşidin kendi çiçek tozuyla meyve tutup tutamadığı. Tutamıyorsa, o bahçeye başka bir çeşit — tozlayıcı — dikmek zorundasınız. Yoksa ağaç çiçek açar, meyve tutmaz.

Kaynak: Korkmaz ve Ak (2018). İndeks 0,00-0,15 kendine verimsiz · 0,15-0,30 kısmen kendine verimli · 0,30-1,00 kendine verimli. Meyve tutumu, açan çiçeklerin yüzdesi olarak Kasım ayında ölçülmüştür.

En çarpıcı satır Yuvarlak halhalı: kendi tozuyla %0,43, serbest tozlanmayla %3,09. Yedi katı fark. Bölgenin yaygın çeşitlerinden biri, tek başına dikilirse neredeyse ürün vermiyor.

Gemlik'te de fark üç kattan fazla (%0,61'e karşı %2,06). Gemlik "kısmen kendine verimli" sayılıyor ama tozlayıcısız bahçede ciddi verim kaybı yaşayacağı açık.

Delice — yani aşılanmamış yabani zeytin — tek istisna: kendileme ile serbest tozlanma arasında pratikte fark yok.

Uygulamada ne demek?

Literatürdeki ölçü basit: bahçedeki ağaçların yaklaşık %10'u tozlayıcı çeşit olmalı. Kendine verimli sayılan çeşitlerde bile yabancı tozlanmanın verimi artırdığı belirtiliyor.

Yani "hepsi Gemlik olsun, karışmasın" diye kurulan bir bahçe, kuruluşta tasarruf edip her yıl ürün kaybediyor. Zeytinlik yatırımının geri dönüşü zaten 8-15 yıl; tozlayıcısız kurmak bu süreyi uzatır.

Bir uyarı da çalışmanın kendisinden: bu indeksler Şanlıurfa ekolojisinde ve çeşitlerin aynı bahçe içinde bulunması durumunda geçerli. Kendine verimlilik yıldan yıla, hatta ülkeden ülkeye değişebiliyor — Moraiolo çeşidi İtalya'da kendine verimsiz, Hindistan'da kendine verimli bulunmuş. Işıklanma, sıcaklık ve çiçeklenme dönemindeki hava koşulları sonucu değiştiriyor.

Neden önemli?

Türkiye zeytinciliğinin ağırlığı Ege'de. Ama:

• Güneydoğu, zeytinin gen merkezlerinden biri — burada standart kataloğa girmemiş genotipler var.
• Bu genotiplerin bazıları et oranında standart çeşitleri geçiyor.
• Bölgenin kendi çeşitleri — Kilis yağlık, Nizip yağlık, Halhalı — Mardin ve Şırnak'ta denenmiş bile değil; çalışmanın önerdiği ilk adım bu.
• Sıcak ve kurak koşullara uyum sağlamış yerel genotipler, iklim değişikliği tartışmasında Ege çeşitlerinin bulunmadığı bir cevap taşıyor olabilir.

Elimizde ölçüm var, kimlik yok. Bir genotipin adı olmadan coğrafi işaret alması, pazarlanması ya da ıslahta kullanılması mümkün değil.

Özet

• Güneydoğu genotiplerinin meyvesi standart çeşitlerden küçük, ama et oranı daha yüksek (Kumçatı %88,06, Derik %87,46).
• Sofralık için en umut veren genotip Kızıltepe; yağ fenolü ise en düşük olan o (153 mg/kg).
• Yağda standartlara en yakın genotip Derik (292,33 mg/kg fenol).
• Şanlıurfa'da Yuvarlak halhalı kendine verimsiz: kendi tozuyla %0,43, serbest tozlanmayla %3,09 meyve tutuyor.
• Gemlik ve Domat kısmen kendine verimli; tozlayıcısız bahçede verim düşüyor.
• Uygulamadaki kural: bahçenin %10'u tozlayıcı çeşit.
• Bölgenin genotipleri için yapılması gereken: DNA analizi ve ıslah. Şu an isimsizler.

Kaynaklar

t; Sevgin, N. ve Caner, S. (2020). Mardin ve Şırnak İllerinde Yetiştiriciliği Yapılan Bazı Zeytin Genotiplerinin Meyve ve Yağ Özelliklerinin Belirlenmesi. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 7(1): 54-59. doi:10.30910/turkjans.679908

t; Korkmaz, Ş. ve Ak, B.E. (2018). GAP Bölgesinde yetiştirilen bazı zeytin çeşitlerinin kendine verimlilik durumlarının belirlenmesi. Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi, 22(4): 471-477. doi:10.29050/harranziraat.414662

İlgili yazılar: Zeytin çeşitleri · Kalibre ekonomisi · Dekara 20 ağaç mı, 250 mi?