Osmanlı'da zeytinyağı ticareti: alıcı İngiltere, fiyatı rekolte belirliyordu

Zeytinyağı fiyatının neden dalgalandığını, ihracatın neden bu kadar önemli olduğunu, kuraklığın neden anında fiyata vurduğunu bu sitede sürekli yazıyoruz. Bunların hiçbiri yeni değil.

Osmanlı Devleti'nin son kırk yılına ait ticaret istatistikleri, bugün konuştuğumuz her mekanizmanın bir asır önce de aynı şekilde işlediğini gösteriyor. Aşağıdaki rakamlar, dönemin resmî istatistiklerine ve Başkanlık Osmanlı Arşivi belgelerine dayanıyor.

Osmanlı zeytinyağının alıcısı İngiltere'ydi

Akdeniz'in başlıca üreticileri arasında Osmanlı Devleti İtalya, İspanya ve Fransa'dan sonra dördüncü sıradaydı. Bugünkü Türkiye'nin sıralamadaki yeri de aşağı yukarı aynı.

İhracatın yarıdan fazlasını tek başına İngiltere alıyordu; ikinci sırada Kuzey Avrupa ülkeleri geliyordu. Yani Osmanlı zeytinyağı, zeytin yetişmeyen kuzeye satılıyordu — bugün Türkiye'nin ihracatının önemli bölümünün İtalya ve İspanya'ya, oradan da dünyaya gitmesinden farklı bir düzen.

Zeytinyağının o dönemki kullanım alanı da bugünkünden farklıydı. XX. yüzyılın başlarına kadar zeytinyağı Osmanlı'da öncelikle aydınlatma maddesiydi: devlet daireleri, ibadethaneler. Bunun yanında donanmada kızak yağlamada, saray ahırlarında koşum yağlamada ve sabun sanayinde kullanılıyordu. Yemeklik kullanım listenin tek kalemi değildi.

Otuz yıllık ihracat: rekolte fiyatı belirliyor

1878-1907 arasındaki otuz yıllık seride en düşük ihracat 1898'de 6.124 ton, en yüksek 1889'da 25.627 ton. Dört katlık fark.

Ve fiyat tam ters yönde hareket ediyor:

Kaynak: Celal Aybar, Osmanlı İmparatorluğu'nun Ticaret Muvazenesi (1878-1913), Ankara 1939

En yüksek fiyat en kıt yılda (1882: 42,89 lira/ton), en düşük fiyat en bol yılda (1889: 23,54 lira/ton). Periyodisite ile fiyat arasındaki ters ilişki, İspanya'daki kuraklığın bugün Türkiye fiyatını nasıl yukarı çektiğiyle tam olarak aynı mekanizma.

Zeytinyağının toplam ihracat içindeki payı ise otuz yıl ortalamasında %3,2. En yüksek %6,2 (1878), en düşük %1,3 (1900). Yani zeytinyağı Osmanlı'nın ana ihraç kalemi hiç olmadı; buğday, üzüm, tütün ve pamuğun yanında ikinci sırada bir üründü. Bu da bugüne benziyor.

Devlet ne yaptı? Vergi muafiyeti — ve tutmayan sonuç

Osmanlı yönetimi zeytinliği artırmak için elindeki tek gerçek aracı kullandı: vergi affı.

• 1850: Yeni kurulan zeytinliklere 25 yıl, aşılanan yabani zeytin ağaçlarına 20 yıl vergi muafiyeti.
• 27 Haziran 1862 Muafiyet Nizamnamesi: Yeniden yetiştirilen zeytinlikler ilk mahsul yılından itibaren üç yıl öşürden muaf. İki-beş yaşında aşılı dikilenler on yıl, beş yaşından büyük aşılı dikilenler yedi yıl muaf. Muafiyetli zeytinliği satan, muafiyeti de birlikte satıyordu — yani hak araziye bağlıydı, kişiye değil.
• 1882-83: Yabani zeytin aşılayanlara beş yıl öşür muafiyeti.

Sonuç? Kaynağın ifadesiyle "aşılatma çabaları çoğunlukla istenilen sonuçları vermemiştir." Nedenleri sıralanmış:

• Aşılama için yeterli sermaye bulunmaması
• Arazinin uygunsuzluğu
• Eğitimli eleman eksikliği
• Halkın ormanlara zarar vermesi endişesi
• Kanunların uygulanmasındaki aksaklıklar

Birinci madde tanıdık gelmeli. Ege'de bugünkü zeytin işletmelerinin öz sermaye oranı %92,71 — yani borçsuz ama krediye erişimsiz. Osmanlı da 1863'ten sonra Memleket Sandıkları, 1888'den sonra Ziraat Bankası'yla zirai kredi kurumu kurdu; ama tespit net: "özellikle küçük üretici köylünün zirai kredi ihtiyaçlarını karşılama konusunda başarısız kalmışlardır." Yüz elli yıl önce yazılan cümle bugünün tablosunu tarif ediyor.

Vergi muafiyetinin kendisi de düşündürücü: 25 yıl, çünkü zeytin ağacının yatırımı o kadar uzun sürede geri dönüyor. Bugünkü hesap da 8-15 yıl.

Ağaçlar nerede? Aydın vilayetinde

1909 tarihli Osmanlı Tarım İstatistiği'ne göre imparatorlukta 19.568.335 zeytin ağacı vardı. Bunun %47,1'i — 9.225.095 ağaç — tek başına Aydın Vilayeti'ndeydi. Elde edilen zeytin 98.893 ton.

1914'te ağaç sayısı 12.199.180'e düşmüştü. Bu düşüş büyük ölçüde sınır değişikliği: Balkan Savaşları'yla Rumeli toprakları, dolayısıyla oradaki zeytinlikler kaybedilmişti.

1914'te kalan ağaçların %77,5'i dört şehirdeydi: İzmir, Bursa, Balıkesir, Manisa.

Bu dört isim bugün de Türkiye zeytinciliğinin merkezi. Yüz on yılda coğrafya değişmedi.

Savaş: ihracat yasağı ve 25 katlık fiyat

I. Dünya Savaşı bu düzeni tamamen bozdu.

16 Aralık 1914 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla ihracı yasaklanan maddeler listesi hazırlandı. Listenin birinci maddesinde buğday, un, irmik, mısır, bakliyat, patates, pirinç, yağ ve zeytinyağı vardı. 11 Kasım 1914'ten başlamak üzere zeytinyağı ve zeytin tanesi ihracı yasaklandı.

Zeytinyağı artık bir ihraç kalemi değil, bir iaşe maddesiydi.

Yasak mutlak da değildi: 18 Haziran 1916'da Almanya'ya 1 milyon kıyye (yaklaşık 1.283 ton) zeytinyağı ihracına izin verildi; dört ay sonra dost ve tarafsız devletlere de müsaade edildi. Savaş yıllarında Ticaret-i Hariciye İstatistiği yayınlanmadığı için bu ihracatın gerçekleşen miktarı bilinmiyor.

Yurtiçinde ise fiyat çöktü — daha doğrusu patladı:

1 okka ≈ 1,283 kg. Kaynak: Vedat Eldem, Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomisi, TTK, Ankara 1994

Dört yılda 25 kat. Bu bir zeytinyağı hikâyesi değil, bir savaş enflasyonu hikâyesi: bütün gıda fiyatları benzer yol izledi.

Üretim de düştü. Kaynaktaki üretim serisi 1914'ten 1918'e sürekli gerilemeyi gösteriyor; 1917 ve 1918 rakamları 1915'in üçte biri ile dörtte biri düzeyinde. (Metindeki birim "kg" olarak yazılmış ama büyüklükler bir imparatorluk için anlamsız derecede küçük; kaynakta ton olması gerektiğini düşünüyoruz. Bu yüzden mutlak sayıları değil, eğilimi aktarıyoruz.)

Sebep basit: tarımla uğraşan nüfus silah altına alınmıştı. Devlet gayrimüslimlerden ve Dördüncü Ordu'da olduğu gibi kadınlardan ziraat alayları kurdu, orduda tarım dersleri verdi, Almanya ve Avusturya-Macaristan'dan traktör ve harman makinesi getirtti. Yine de üretim her yıl geriledi.

Bir ayrıntı: 1913'te Korsika'ya delege

Savaştan hemen önce, 13 Nisan 1913 tarihli bir Bakanlar Kurulu kararıyla zeytin ziraatını geliştirmek için Avrupa'dan uzman getirtilmesine karar verildi. Aynı yılın sonlarında Korsika'da düzenlenen "Beynelmilel Zeytin Ağacı ile Sanayi-i Zeytiyye Kongresi"ne Osmanlı Devleti adına bir temsilci gönderildi.

Yani uluslararası zeytin işbirliği fikri, Uluslararası Zeytin Konseyi'nin 1959'da kurulmasından kırk küsur yıl önce, Osmanlı'nın da masasında vardı. Bir yıl sonra savaş çıktı.

Ne değişti, ne değişmedi

Değişmeyenler:

• Fiyat rekolteyle ters hareket ediyor — 1882 ile 2026 arasında mekanizma aynı.
• Üretim coğrafyası: İzmir, Balıkesir, Bursa, Manisa. Aydın Vilayeti tek başına ağaçların yarısı.
• Küçük üreticinin krediye erişememesi.
• Zeytinyağının toplam ihracattaki payı: küçük ama simgesel.

Değişenler:

• Zeytinyağı artık aydınlatma maddesi değil.
• Alıcı artık İngiltere değil.
• 25 yıllık vergi muafiyeti gibi araçlar yerini destekleme ödemelerine bıraktı.
• Ölçüm ve istatistik: 1909'da ağaç sayılıyordu, bugün borsa tescili günlük yayınlanıyor.

Özet

• Osmanlı, Akdeniz'de İtalya, İspanya ve Fransa'dan sonra dördüncü üreticiydi.
• İhracatın yarıdan fazlasını İngiltere alıyordu; zeytinyağı toplam ihracatın ortalama %3,2'siydi.
• Fiyat rekolteyle ters: en bol yıl 1889'da ton 23,54 lira, en kıt yıl 1882'de 42,89 lira.
• 1909'da 19,5 milyon zeytin ağacı; %47,1'i Aydın Vilayeti'nde.
• 1914'te kalan ağaçların %77,5'i İzmir, Bursa, Balıkesir ve Manisa'da.
• Devletin aracı vergi muafiyetiydi (1850'de 25 yıl); sonuç alınamadı, sebeplerin başında sermaye yokluğu geliyordu.
• 11 Kasım 1914'ten itibaren zeytinyağı ve zeytin ihracı yasaklandı; ürün ihraç kalemi olmaktan çıkıp iaşe maddesi oldu.
• Savaş yıllarında fiyat dört yılda 25 kat arttı, üretim her yıl geriledi.

Kaynaklar

Bu yazıdaki rakamlar, Osmanlı Devleti'nin Son Yıllarında Anadolu'da Zeytin ve Zeytinyağı Üretim ve İhracatı (1908-1922) başlıklı bir akademik çalışmanın derlemesinden alınmıştır. Elimizdeki nüsha yazar adı taşımayan bir müsvedde olduğu için çalışmanın kendisine atıf veremiyoruz; bunun yerine çalışmanın dayandığı birincil kaynakları aşağıda veriyoruz. Rakamlar bu kaynaklara aittir:

t; Aybar, C. (1939). Osmanlı İmparatorluğu'nun Ticaret Muvazenesi (1878-1913). T.C. Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü Yayını, Ankara, s. 55-65. — İhracat miktar, kıymet ve fiyat serileri.

t; Eldem, V. (1994). Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomisi. Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, s. 37-38. — Savaş yılları üretim ve fiyatları.

t; 1325 Senesi Asya ve Afrika-ı Osmani Ziraat İstatistiği, Orman ve Maden Nezareti, Dersaadet 1327; Memalik-i Osmaniye'nin 1329 ve 1330 Senelerine Mahsus Ziraat İstatistiği, Ticaret ve Ziraat Nezareti. — Ağaç sayısı ve üretim.

t; Başkanlık Osmanlı Arşivi (BOA), MV tasnifi dosya 194/25, 195/51, 176/14; DH.MUİ tasnifi. — İhracat yasağı ve teşvik kararları.

t; Doğan, F. (2007). Osmanlı Devleti'nde Zeytinyağı 1800-1920. Doktora Tezi, İstanbul. — Muafiyet nizamnameleri ve bölge yapısı.

İlgili yazılar: Endülüs'teki kuraklık, Türkiye'de fiyat · Bir kilo zeytin kaça mal oluyor? · Borsa hacmi rekolte değildir · İhracatın üçte ikisi sofralık zeytin