Soğuğa dayanıklı zeytin çeşitleri: Gemlik, Ayvalık ve ölçümlere göre öteki adaylar

Zeytin yetiştiriciliği son yıllarda geleneksel sahil kuşağının dışına, iç kesimlere ve daha yüksek rakımlara doğru yayılıyor. Bu yayılmanın ilk sorusu hep aynı: hangi çeşit soğuğa dayanır? Bu yazı, çeşit sayfalarımızda kayıtlı soğuk dayanımı bilgilerini bir araya getiriyor ve çeşit seçiminin neden tek başına yeterli olmadığını anlatıyor.

Önce eşik

Zeytin için genel kabul gören alt sınır -7 °C civarındadır. Bu sıcaklığın altında sürgünlerden başlayarak dallara, gövdeye ve köke kadar uzanan zararlar görülebilir. Zararın boyutu yalnızca en düşük sıcaklığa değil, soğuğun ne kadar sürdüğüne ve ağacın o sırada ne kadar uyanık olduğuna bağlıdır. Eşiklerin ayrıntısı zeytin kaç dereceye dayanır yazımızda.

Ölçümlerde soğuk dayanımı

Aşağıdaki tablo, çeşit kayıtlarımızda soğuğa dayanım, soğuğa uyum ya da soğuk dayanımı başlığıyla yer alan bilgileri gösteriyor. Nitelemeler kaynaklardaki ifadelerin kısaltılmış hâlidir.

Bu tablo bir sıralama değil, bir kayıt özetidir. Bir çeşidin tabloda hiç görünmemesi de soğuğa duyarlı olduğu anlamına gelmez; yalnızca o bilginin kaynaklarımızda bulunmadığını gösterir. Farklı kaynaklar farklı yöntemlerle, farklı iklimlerde gözlem yapmıştır. "Dayanıklı" diye kayıtlı iki çeşit aynı soğukta aynı davranmayabilir.

Türkiye için pratik okuma

Serin kışlı bir bölgede bahçe kuracak biri için tablodaki en güçlü yerli adaylar Gemlik ve Ayvalık'tır. İkisinin de Türkiye'nin daha serin zeytin bölgelerinde, Marmara ve Kuzey Ege'de yüzyıllardır yetişiyor olması, kayıttaki niteliğin sahada da karşılığı olduğunu gösterir. Yabancı çeşitler arasında Coratina, Picual ve Hojiblanca öne çıkar; ancak Picual'ın kuraklığa ve kireçli toprağa duyarlı olduğu da kayıtlıdır, yani soğuk için seçilen çeşit başka bir koşulda zorlanabilir.

Artvin'in Çoruh vadisinde yetişen Butko, Otur ve Sat gibi yerel çeşitler de dikkat çekicidir. Türkiye'nin en kuzeydoğudaki zeytin kuşağında, kıyıdan uzak bir vadide yaşamaları bu çeşitlerin bölgenin iklimine uyum sağladığını gösterir. Üçünün ölçümleri Yusufeli'nden alınan meyvelerle yapılmış bir çalışmada yayımlandı. Bunlardan Otur, çeşit sayfasında soğuğa dayanıklı ve erken olgunlaşan bir çeşit olarak tanımlanıyor. Butko ve Sat için ise sistematik bir soğuk dayanımı kaydımız yok. Bölgenin koşulları ve üretim rakamları için Karadeniz'de zeytincilik sayfasına bakabilirsiniz.

Soğuklama: soğuğun iyi tarafı

Soğuk yalnızca bir tehdit değildir. Zeytin çiçek tomurcuğu oluşturmak için kışın belirli bir süre serin sıcaklıklarda kalmak ister. Bu, soğuklama gereksinimidir ve çeşide göre çok değişir. Kayıtlarımızda Cilli için yaklaşık 369 saat, Gemlik için yaklaşık 600 saat, Memecik için 624 saat, Çakır için ise 1.000 saat görünüyor. Soğuklama gereksinimi yüksek bir çeşit, ılık kışlı bölgede zarar görmez ama düzgün çiçeklenmez. Soğuk bölgede ise bu çeşitler avantaj sağlar.

Çeşit kadar önemli olanlar

Aynı çeşit, aynı soğukta farklı bahçelerde çok farklı zarar görebilir. Nedenleri çoğu zaman şunlardır:

• Bahçenin yeri. Soğuk hava ağırdır ve çukurlarda, vadi tabanlarında birikir. Aynı arazide yamaçtaki ağaç kurtulurken çukurdaki ağaç zarar görebilir.
• Ağacın yaşı. Genç fidanlar yaşlı ağaçlardan çok daha hassastır. İlk birkaç kışta gövdenin sarılması ve fidanın rüzgârdan korunması yaygın bir önlemdir.
• Sonbahar bakımı. Geç yapılan azotlu gübreleme ve geç budama, ağacın kışa sürgün uzatarak girmesine yol açar. Olgunlaşmamış sürgün soğuğa en açık dokudur.
• Ani düşüş. Ilık bir dönemin ardından gelen sert soğuk, aynı sıcaklığın yavaş gelmesinden daha zararlıdır; ağaç kışa hazırlığını tamamlayamamıştır.
• Islak toprak. Suyu tutan, drenajı zayıf toprakta kök bölgesi daha fazla zarar görür.

İklim değişikliği ve seçim ölçütleri

Isınan bir iklimde soğuk riskinin azaldığını düşünmek kolaydır. Oysa erken ısınan kışlar ağaçları erken uyandırıyor ve ardından gelen bir soğuk dalgası uyanmış ağaca daha çok zarar veriyor. İklim değişikliği ve zeytin yazımızda bu çelişkiyi ve çeşit seçim ölçütlerinin neden değişmesi gerektiğini ele aldık.

Okurken dikkat

Tablodaki bilgiler çeşit sayfalarımızdaki kaynaklardan alınmıştır. Sıcaklık eşikleri genel değerlerdir; yerel don kayıtları ve bölgenizdeki il ya da ilçe tarım müdürlüğünün önerileri, çeşit seçiminde bu tablodan daha belirleyicidir.