Zeytin dalı suda köklenir mi? Evde zeytin çeliği nasıl köklendirilir?

Kısa cevap: zeytin dalını bir bardak suya koyup kök beklemek, zeytin için denenmiş ve önerilen bir yöntem değil. Zeytin çeliğinin suda köklenmesini ölçen bir araştırmaya rastlamadık; fidanlıklar da, enstitülerin denemeleri de çeliği suya değil perlit gibi havalı, süzek bir ortama diker, nemi sislemeyle yüksek tutar ve çoğunlukla bir köklendirme hormonu kullanır. Bu koşullarda bile zeytin her zaman kolay köklenmiyor: Memecik çeşidinde hormon kullanılmayan çeliklerin yalnız %2,2'si kök verdi.

Yine de evde zeytin çoğaltmak imkânsız değil. Neyin işe yaradığını ve neyin yaramadığını araştırma sonuçlarıyla sırayla anlatalım.

Suda neden olmuyor?

Sorunun iki katmanı var. Birincisi zeytinin kendisi: zeytin, söğüt ya da sarmaşık gibi kesildiği yerden kolayca kök veren bir bitki değil. Çeliğin dibinde önce kallus denen bir doku yumağı oluşuyor, kök ondan sonra geliyor. Bu süreç haftalar sürüyor ve bu süre boyunca çeliğin dibinin hem nemli hem havalı kalması gerekiyor. Durgun su ise oksijeni çabuk tüketiyor; haftalarca suda bekleyen bir zeytin çeliğinde dip kısmın kararıp çürüme riski yüksek.

İkinci katman, köklense bile ne olacağı. ABD'deki üniversite yayım servislerinin ev bitkileri rehberleri, tamamen suda oluşan köklerin katı ortamda oluşanlardan farklı yapıda olduğunu, toprağa aktarıldıklarında bitkinin solma, yaprak dökme ve uç kuruması yaşayabildiğini, ölüm oranının daha yüksek olduğunu yazıyor. Bu bilgi zeytine özgü bir deneyden değil, genel bahçecilik gözleminden geliyor; ama zeytin gibi yavaş köklenen bir türde bu geçişin daha da zor olacağını düşünmek için neden var.

Fidanlıkta nasıl yapılıyor?

Zeytin bugün ağırlıkla yarı odunsu yapraklı çelikle çoğaltılıyor. FAO'nun 1999 tarihli zeytin fidanı üretim kılavuzu, İtalya'nın o yıllarda yılda dört-beş milyon zeytin fidanı ürettiğini ve bunların %60'ının çelikle elde edildiğini yazıyor. Kılavuzun tarif ettiği yöntem, Türkiye'deki denemelerde kullanılanla büyük ölçüde aynı:

• Çelik: 6-12 aylık, 3-8 mm kalınlığında bir sürgünden 10-15 cm boyunda parçalar. Türkiye'deki denemelerde 20-25 cm'lik çelikler de kullanılıyor. Dip kesimi bir boğumun hemen altından yapılıyor, üstte yalnız 2-3 çift yaprak bırakılıyor. Meyve gözlü dallar değil, sürgün gözlü dallar seçiliyor.
• Hormon: Dipteki 2 cm, IBA (indol-3-bütirik asit) çözeltisine 2-5 saniye batırılıyor. FAO kılavuzu 2.500-5.000 ppm aralığını veriyor.
• Ortam: Kılavuza göre en iyisi tarımsal perlit. Türkiye'deki denemelerde perlit, torf-perlit ya da kokopit-perlit karışımları kullanılıyor.
• İklim: Hava 20 °C, köklenme ortamı alttan ısıtmayla 24 °C civarında; bağıl nem %80'in üzerinde. Bu nemi fidanlıklar aralıklı sisleme sistemiyle sağlıyor.
• Süre: Kılavuza göre çeliğin dibi 20-25 günde şişip kallus bağlıyor, ilk kök 40-45. günde görünüyor, köklerin çoğu 60-65 günde oluşuyor. Türkiye'deki denemeler sonucu 60-120 günde okuyor.

Hormon ne kadar fark ediyor?

Hatay'da beş çeşitle yapılan ve 2023'te yayımlanan bir çalışmada, sisleme altında hormonsuz çeliklerin %33'ü köklendi. 2.000 ppm IBA ile oran %46,5'e, 4.000 ppm ile %59,4'e çıktı. En iyi sonuç ilkbaharda alınıp 4.000 ppm uygulanan Gemlik çeliklerinden geldi: %86,3.

Aydın'da Memecik üzerinde 2020'de yayımlanan çalışma farkı daha keskin gösteriyor. Hormonsuz çeliklerde köklenme %2,2'de kaldı, 6.000 ppm IBA ile %44,4'e çıktı. Yani zor köklenen bir çeşitte hormon, "biraz daha iyi" ile "neredeyse hiç" arasındaki farkı yaratıyor.

Hangi çeşit kolay, hangisi zor?

Çeşit, sonucu belirleyen en büyük etkenlerden biri. Aynı Hatay çalışmasında çeşit ortalamaları şöyle çıktı:

Başka çalışmalar da aynı yöne bakıyor. 2020'de yayımlanan bir sınıflamada Gemlik ve Yamalak Sarısı yüksek (%60'ın üstü), Domat düşük (%20'nin altı) köklenen çeşitler arasında. 2005'te yayımlanan gölgeli tünel denemesinde Ayvalık çeliklerinde en yüksek oran %40'ta kalırken Domat çelikleri yalnız kallus yaptı, kök vermedi. Türkiye'de yetişen çeşitleri inceleyen kapsamlı bir kitap bölümü de Çelebi ve Halhalı gibi zor köklenen çeşitlerin bu yüzden aşıyla üretildiğini not ediyor.

Bahçenizdeki ağaç Gemlik ise şansınız görece yüksek. Domat ya da Memecik ise evde çelikle uğraşmak çoğu zaman hayal kırıklığıyla biter.

Evde denemek isteyen için

Fidanlık koşullarının tamamını evde kurmak zor, ama ilkeler aynı:

1. Doğru dal: Sağlıklı bir ağacın orta ya da alt kısmından, meyvesiz, bu yılın ya da geçen yılın sürgünü. Kesilen çelik iki günden fazla bekletilmemeli, gölgede ve nemli tutulmalı.

2. Su değil perlit: Saksıyı perlitle ya da perlit-torf karışımıyla doldurun, çeliğin dibini birkaç santim gömün.

3. Nem: Yaprakların kurumaması için nemin %80'in üzerinde kalması gerekiyor. Evde bu, saksının üstünü şeffaf bir örtüyle kapatıp doğrudan güneşten uzak, aydınlık bir yere koyarak sağlanmaya çalışılır.

4. Sıcaklık: Köklenme 20-25 °C aralığında oluyor; kılavuz çok sıcak ve çok soğuk mevsimde çelik alınmamasını öğütlüyor. Hatay denemesinde ekim ortasında alınan çelikler (%46,3) mart ortasında alınanlardan (%43,4) biraz daha iyi sonuç verdi, yani sonbahar da uygun bir dönem.

5. Sabır: İlk kök için en az altı hafta, sağlam bir kök kütlesi için iki-üç ay bekleyin. Kökler çıkınca çeliği eşit oranda toprak, kum ve gübre karışımıyla doldurulmuş bir torbaya ya da saksıya alın.

Bal, tarçın ya da söğüt suyu gibi ev usulü "köklendiriciler" için zeytinde bilimsel bir dayanak bulamadık. Nabali çeşidiyle yapılan bir denemede söğüt özütü IBA'yla birlikte kullanıldığında oran %46,9, yalnız IBA'yla %46 çıktı; yani söğüt IBA'nın yerini tuttuğunu göstermedi. Bal ve tarçın için zeytinde yapılmış bir deneme yok.

Çelik yerine başka yollar

FAO kılavuzu ev ve küçük işletme koşuluna daha uygun eski yöntemleri de sayıyor. Sonbaharda iki yaşlı, 1-2 cm kalınlığında, 20-30 cm boyunda odun parçaları torbaya dikilebiliyor; 5-7 cm kalınlığında, 30-40 cm'lik dal parçaları ise üçte ikisi toprağa gömülerek doğrudan yerine dikiliyor. Kılavuza göre ağacın dibindeki yumrularla (ur benzeri şişkinlikler) çoğaltma en iyi sonucu veriyor. Dipten çıkan sürgünleri koparıp dikmek ise ana ağacı zayıflattığı için önerilmiyor.

Çekirdekten olmaz mı?

Olur, ama elde edilen ağaç annesinin aynısı olmaz. FAO kılavuzu, tohumdan gelen bitkinin ana bitkinin özelliklerini hiçbir zaman tam göstermediğini ve uzun süre verimsiz kaldığını yazıyor; bu yüzden zeytin yalnız eşeysiz yolla, yani çelik ve aşıyla çoğaltılıyor. Çekirdekten çıkan fidanlar fidanlıkta aşı altlığı olarak kullanılıyor. Aşısız ağacın ne verdiğini aşılanmamış zeytin ağacı meyve verir mi yazısında, aşının nasıl yapıldığını zeytinde aşılama yazısında anlattık.

Kendi bahçen için serbest, satmak için değil

5553 sayılı Tohumculuk Kanunu fidanı ve çeliği de "tohumluk" sayıyor; fidan satmak Bakanlıktan yetki gerektiriyor ve kanun, şahsi ihtiyacı aşıp ticarete konu olacak miktarı elinde bulunduranlara da yaptırım öngörüyor. Ticarete konu olmamak ve şahsi ihtiyaçla sınırlı kalmak şartıyla çiftçiler arasındaki değişimi ise kapsam dışında tutuyor. Kısacası birkaç çeliği kendi bahçeniz için köklendirmek sorun değil; bahçe kuracaksanız sertifikalı fidan hem çeşidin doğruluğu hem destekler açısından daha güvenli yol. Köklenen çeliği toprağa alırken fidan dikiminin kuralları aynen geçerli.

Deliceden çelikle anaç üretmeyi deneyen bir saha çalışmasının sonuçlarını da ayrı bir yazıda ele almıştık.