Aşılanmamış zeytin ağacı meyve verir mi? Delice, çekirdekten fidan ve aşı

Arazide yıllardır kendi hâlinde duran bir zeytin ağacı, bahçe kenarında çekirdekten kendiliğinden bitmiş bir fidan ya da ormanın içinde küçük meyveli, dikenimsi dallı bir zeytin. Sahibinin sorusu çoğu zaman aynıdır: bu ağaç aşılanmadan meyve verir mi, verirse işe yarar mı?

Kısa cevap

Evet, meyve verir. Zeytin ağacı aşılanmadan da çiçek açar ve meyve bağlar. Ama aşılanmamış bir ağacın meyvesi büyük olasılıkla:

• Küçüktür. Kültür çeşitlerinin iriliğine yaklaşmaz.
• Az etlidir. Çekirdeğe oranla et payı düşüktür.
• Az ve düzensiz yağ verir. Yağ oranı ağaçtan ağaca değişir.
• Az ürün verir. Verim ve düzenlilik bakımından seçilmiş çeşitlerin gerisinde kalır.

Yani ağaç "meyve veriyor mu" sorusunun cevabı evettir; "ekonomik ürün veriyor mu" sorusunun cevabı çoğunlukla hayırdır.

İki farklı "aşısız" ağaç

Delice

Türkiye'de delice denen ağaçlar zeytinin yabani ya da yabanileşmiş hâlidir. Kendi hâlinde yetişmiş, hiç aşılanmamış bu ağaçlar Akdeniz ve Ege'nin makilik alanlarında, tarla kenarlarında ve eski bahçelerde bulunur. Çelikle köklendirme ve delice anaç yazısında anlattığımız gibi yalnız Hatay'ın Hassa ilçesinde yüz binlerce delice olduğu biliniyor.

Delicenin genç dalları çoğu zaman sık, kısa boğumlu ve sert uçludur; yaprakları kültür çeşitlerine göre küçük olabilir. Meyvesi küçük, çekirdeği görece büyüktür.

Çekirdekten çıkan fidan

Bir kültür zeytininin çekirdeğini dikerseniz ya da düşen bir çekirdek kendiliğinden filizlenirse, çıkan ağaç ana ağacın çeşidi olmaz. Zeytin büyük ölçüde yabancı tozlanan bir bitkidir; her çekirdek, ana ağaç ile polenini veren başka bir ağacın karışımı olan yeni bir genotip taşır. Gemlik zeytininin çekirdeğinden Gemlik ağacı değil, özellikleri önceden bilinemeyen yeni bir ağaç çıkar.

Çekirdekten yetişen zeytinin bir başka dezavantajı gençlik döneminin uzun olmasıdır. Çelikle çoğaltılan kültür fidanı genellikle 3-5 yılda ilk meyvesini verirken, tohumdan yetişen ağaç çiçeğe ve meyveye çok daha geç yatar.

Kültür çeşitlerinin fidanlıklarda çekirdekten değil çelikle ya da aşıyla çoğaltılmasının nedeni budur: çeşidin özelliklerini birebir korumanın yolu, aynı ağacın bir parçasını köklendirmektir.

Meyvesi ne işe yarar?

Aşısız ağacın meyvesi de zeytindir: acılığı giderilerek sofralık yapılabilir ya da yağa işlenebilir. Sorun miktar ve verimdir. Küçük ve çekirdeği büyük tanelerden salamurada az et, sıkımda az yağ alınır. Bazı yörelerde delice meyvesinden küçük miktarlarda yağ çıkarılıp yerel ürün olarak satıldığı da görülür. Tek bir ağaçtan ev ihtiyacı için birkaç kavanoz zeytin yapmak mümkündür; ama bir bahçenin gelirini aşısız ağaçlara dayandırmak gerçekçi değildir.

Ağacın aşısız olduğu nasıl anlaşılır?

Kesin cevabı genetik analiz verir, ama sahada şu ipuçları yol gösterir:

• Aşı yeri izi. Aşılı ağaçların gövdesinde ya da ana dallarında, kabuk dokusunun değiştiği bir halka ya da şişkinlik görülebilir. Yaşlı ağaçlarda bu iz kaybolmuş olabilir.
• Meyve. Çevredeki bilinen çeşitlere göre belirgin biçimde küçük ve az etli meyve.
• Dal yapısı. Sık, kısa boğumlu, sert uçlu genç sürgünler.
• Kök sürgünleri. Aşılı bir ağacın dibinden çıkan sürgünler anaçtan gelir; bunlar ağacın geri kalanından farklı görünüyorsa ağaç aşılıdır ve dipteki sürgünler aşısızdır.

Aşı ne kazandırır?

Aşısız bir ağacı sökmek yerine üzerine kültür çeşidi aşılamak, onlarca yıllık kök sisteminden yararlanmak demektir. Zeytinde aşılama yazısındaki verilere göre baş aşısı yapılan ağaç genellikle üçüncü yılda ürün vermeye başlar; aynı çeşidi yeni fidanla elde etmek altı yedi yılı bulur.

Aşının başarısı için:

• Kalem, ürün vermiş ve çeşidi doğrulanmış bir ağaçtan alınmalıdır.
• Ana dallar tek yılda kesilmemeli, iki yıla yayılmalıdır.
• Bölgeye uygun, tozlayıcısı çevrede bulunan bir çeşit seçilmelidir. Bkz. tozlanma ve tozlayıcı çeşit.

Delice neden yine de değerli?

Aşısız ağaç verimsiz olabilir, ama değersiz değildir.

• Güçlü anaçtır. Yüzyıllardır sulanmadan, bakılmadan ayakta kalmış delice, kurağa ve yerel toprağa uyum sağlamış bir kök sistemi taşır.
• Gen kaynağıdır. Dayanıklılık ıslahında delice ve yerel genotipler önemli bir hammaddedir. Güneydoğu'daki isimsiz genotipler üzerine yapılan çalışma, kayıt dışı kalmış ağaçlar arasında değerli özellikler taşıyanlar olabileceğini gösteriyor.
• Her aşısız ağaç delice değildir. Eski bir bahçedeki "adı bilinmeyen" ağaç, kayıtlara geçmemiş yerel bir çeşit olabilir. Sökmeden önce meyvesini değerlendirmek ve gerekirse uzmana danışmak iyi bir alışkanlıktır.

Fidan alırken

Aşısız ya da çeşidi belirsiz ağaç sorununu baştan önlemenin yolu, sertifikalı fidan almaktır. Sertifika, fidanın hangi çeşitten ve hangi ana ağaçtan çoğaltıldığını belgeler.

Okurken dikkat

Buradaki ipuçları genel gözlemlerdir. Bir ağacın çeşidini ya da aşısız olup olmadığını kesin olarak belirlemek için bölgenizdeki zeytincilik araştırma enstitüsüne ya da il ve ilçe tarım müdürlüğüne danışabilirsiniz.