Zeytinde tozlanma ve tozlayıcı çeşit

Bir zeytin ağacı verim yılında binlerce çiçek açar. Bu çiçeklerin %98'i dökülür. Yalnızca %1-2'si meyve bağlar.

Bu oran normal — zeytin böyle çalışır. Ama o %1-2'nin ne kadarının tutacağı, çoğu üreticinin farkında olmadığı bir şeye bağlı: bahçede tozlayıcı çeşit var mı?

Zeytin nasıl tozlanır

Zeytin rüzgârla tozlanan (anemofil) bir tür. Arı ya da başka bir böceğe ihtiyaç duymaz; çiçek tozunu rüzgâr taşır.

Sorun tozun taşınmasında değil, taşınan tozun işe yaramasında.

Zeytinde yaygın bir durum var: kendine uyuşmazlık (incompatibility). Bir çiçekte eşey organları ve eşey hücreleri sağlıklı geliştiği hâlde, aynı çeşide ait çiçek tozlarıyla tozlanma sonucunda döllenme gerçekleşmiyor.

Bu tamamen genetik bir durum ve uyuşmazlık genleri (S genleri) tarafından kontrol ediliyor.

Mekanizması şöyle: kendine tozlanmada çiçek tozunun çim borusu, döllenmenin olması için dişicik borusunu geçip tohum taslağına çoğu zaman yetişemiyor. Yabancı tozlanmada ise çim borusu daha hızlı gelişiyor ve yumurtalığa ulaşıyor.

Sonuç: tek çeşitle kurulmuş bir bahçede verim düşüyor.

Kendine verimlilik indeksi

Bir çeşidin kendi kendine ne kadar ürün verebildiği bir oranla ölçülüyor:

t; R = Kendilemeden elde edilen meyve tutma oranı ÷ Serbest tozlanmadan elde edilen meyve tutma oranı

Ve bu orana göre üç sınıf var:

Son satırdaki not önemli: araştırmalar, kendine uyuşur çeşitlerde dahi yabancı tozlanmanın yarar sağladığını bildiriyor. Yani "kendine verimli" etiketi, "tozlayıcıya gerek yok" demek değil.

Beş çeşit, ölçülmüş sonuçlar

GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü'ne bağlı Koruklu Talat Demirören Araştırma İstasyonu'nda, 1990'da

kurulmuş bir bahçede beş çeşit test edildi.

Yöntem doğrudan: çiçekler henüz balon dönemindeyken kese kâğıtlarıyla izole edildi (kendileme) ve

aynı ağaçta başka sürgünler açıkta bırakıldı (serbest tozlanma). Meyveler dört kez sayıldı — tam

çiçeklenmeden 20 gün sonra, yaz ortasında ve hasatta.

Çıkan sınıflandırma:

Denemenin sayım sayım ayrıntısı ve bölgesel değerlendirmesi için: Güneydoğu'nun isimsiz zeytinleri.

Asıl mesaj: erken sayım yanıltıyor

Denemenin en öğretici tarafı zamanlamada. Kendilemede meyve tutumu başlangıçta bazen serbest

tozlanmadan yüksek bile çıkıyor. Ama zeytin, taşıyamayacağı meyveyi sonradan döküyor.

Bu yüzden mayıs ayında bahçeye bakıp "bu yıl bereketli" demek erken. Fark hasatta ortaya çıkıyor ve

kendine verimsiz çeşitlerde bu fark yedi kata kadar çıkabiliyor.

Sayım sayım rakamlar ve tam karşılaştırma tablosu:

Güneydoğu'nun isimsiz zeytinleri

Gemlik meselesi

Sonuçlar içinde en çok pratik sonucu olan bulgu Gemlik'le ilgili.

Gemlik kısmen kendine verimli (R = 0,29) ve hasatta kendi tozuyla verimi, yabancı tozla aldığı verimin üçte biri kadar.

Bunun neden önemli olduğu, sertifikalı fidan desteklerinin yarattığı tabloyla ilgili: son yıllarda Türkiye'de yoğun biçimde Gemlik dikildi ve sofralık plantasyonlar hızla arttı. Sofralık zeytinde kalite yazısında bu eğilime değinmiştik.

Eğer bu bahçeler tek çeşit Gemlik olarak kurulduysa, ağaçlar sağlıklı, bakım doğru ve iklim uygun olsa bile verim yapısal olarak düşük kalacak. Ve bu, gübreyle ya da sulamayla düzelen bir eksiklik değil — genetik bir uyuşmazlık.

Çözüm basit ve ucuz: bahçeye uygun bir tozlayıcı çeşit karıştırmak.

Tozlayıcı nasıl seçilir

Tozlayıcı çeşidin dört ölçüte göre seçilmesi gerekiyor:

1. Ekonomik verimlilik — tozlayıcı ağaç da ürün versin, bahçede boşuna yer kaplamasın

2. Çiçek tozu kalitesi — bol ve canlı polen üretmeli

3. Tozlanacak çeşitle uyum — genetik olarak uyuşmalı

4. Çiçeklenme zamanı uyumu — aynı dönemde çiçek açmalılar; biri diğerinden önce ya da sonra açarsa polen boşa gider

Dördüncü madde en çok gözden kaçanı. İyi bir tozlayıcı, yanlış zamanda çiçek açtığı için hiçbir işe yaramayabilir.

Türkiye'nin ölçülmemiş çeşitleri

Bu çalışmanın belirttiği bir eksiklik daha var:

t; Türkiye'de zeytin çeşitlerinin döllenme biyolojisine ilişkin bugüne kadar yapılan araştırmalarda genel olarak 14 zeytin çeşidi üzerinde çalışılmıştır.

Türkiye'nin 100 tescilli zeytin çeşidi olduğu düşünülürse, çeşitlerin büyük bölümünün kendine verimlilik durumu bilinmiyor demektir.

Ve çalışmanın açık ifadesiyle: hâlen tesis edilmiş bahçelerde çeşitlerin uygun tozlayıcıları hakkında bir belirsizlik bulunuyor.

Bu, Güneydoğu'nun ölçülmemiş genotipleriyle aynı boşluğun başka bir yüzü: elimizde çeşit var, ölçüm yok.

Bahçe kuracaklar için özet

• Zeytinde çiçeklerin %98'i zaten dökülür; tutan %1-2'yi korumak önemlidir
• Tek çeşitle bahçe kurmak riskli — çeşidin kendine verimliliği bilinmiyorsa özellikle
• Kendine verimsiz ya da kısmen verimli çeşitlerde tozlayıcı zorunlu
• Kendine verimli çeşitlerde bile yabancı tozlanma fayda sağlıyor
• Tozlayıcı seçiminde çiçeklenme zamanı uyumu ihmal edilmemeli
• Bilinen sonuçlar: Delice ve Nizip yağlık kendine verimli · Domat ve Gemlik kısmen · Yuvarlak halhalı kendine verimsiz

İlgili: zeytin çeşitleri · Gemlik · Domat · alternans

Kaynaklar

• Korkmaz, Ş. & Ak, B.E. (2018) — GAP Bölgesinde yetiştirilen bazı zeytin çeşitlerinin kendine verimlilik durumlarının belirlenmesi, Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi 22(4): 471-477 (deneme 2015)
• Moutier, N. (2002) — kendine verimlilik indeksi ve sınıflandırması
• Martin (1990) — zeytinde çiçek dökümü oranları
• Cuevas, J. & Polito, V. (1997) — çiçek tozu çim borusu gelişimi
• Lavee, S. (1998) — tozlayıcı çeşit seçim ölçütleri
• Sibbett & Osgood (1994) — kendine uyuşur çeşitlerde yabancı tozlanmanın yararı
• Eti, S. (2009) — eşeysel uyuşmazlık ve S genleri