Zeytinde Aşılama: Çeşit Değiştirme ve Delice Islahı

Zeytinlikte aşı, çoğu zaman bir zorunluluğun sonucudur: bahçe yanlış çeşitle kurulmuştur, piyasa değişmiştir, ya da bahçede yıllardır ürün vermeyen delice ağaçlar durmaktadır. Ağacı söküp yeniden dikmek on yıl kaybettirir; aşı ise mevcut kök sistemini koruyarak üç-dört yılda yeni çeşidi ürüne getirir. Zeytincilikte aşının asıl değeri budur: zamandan kazandırır.

Aşı ne zaman gerekir?

Dört tipik durum:

• Çeşit değiştirme (baş aşısı). Bahçedeki çeşit bölgeye ya da pazara uymuyor. Yağlık bahçeyi sofralığa çevirmek, ya da tersine.
• Delicenin ıslahı. Doğal olarak yetişmiş yabani zeytin (delice), güçlü kök sistemine sahiptir ama küçük ve verimsiz meyve verir. Aşılanarak kültür çeşidine dönüştürülür. Deliceyle çalışmanın anacı güçlendirme tarafını çelikle köklendirme denemesinde ele almıştık.
• Tozlayıcı eksiği. Bahçe tek çeşitten kurulmuşsa meyve tutumu düşer. Her ağacı sökmek yerine, aralara serpiştirilmiş ağaçların birkaç dalı tozlayıcı çeşitle aşılanır — tozlanma yazısında anlattığımız sorunun en ucuz çözümü budur.
• Hasarlı ağacın yeniden kurulması. Don, yangın ya da mekanik hasar sonrası gövdeden süren sürgünler aşılanarak ağaç yeniden şekillendirilir.

Anaç ve kalem

Anaç, kökü ve gövdeyi veren mevcut ağaçtır. Kalem, üzerine aşılanan, yeni çeşidi taşıyan göz ya da sürgün parçasıdır.

Zeytinde anaç seçimi meyve ağaçlarının çoğundan farklı işler: elma ya da kirazda anaç ağacın boyunu belirler, zeytinde ise böyle standartlaşmış bodur anaç serisi yoktur. Zeytinde anacın işlevi daha çok uyum ve dayanıklılıktır — delice anaç kuraklığa ve kireçli toprağa dayanıklıdır, bu yüzden zor koşullarda tercih edilir.

⚠ Kalem, ürün vermiş ve çeşidi doğrulanmış bir ağaçtan alınmalıdır. Zeytinde çeşit karışıklığı yaygın bir sorundur; bahçedeki ağacın adına güvenip alınan kalem, on yıl sonra yanlış çeşit olarak ortaya çıkar. Çeşit ayrımının neden zor olduğunu zeytin çeşitleri yazısında ele almıştık.

Kalem ne zaman alınır, nasıl saklanır?

Kalem, ağaç dinlenme hâlindeyken — kış sonunda, sürgün patlamadan önce — alınır. İdeal kalem, geçen yılın sürgünüdür: kalem kalınlığı kurşun kalem kadar, üzerinde en az üç-dört sağlıklı göz bulunmalıdır.

Saklama basittir ama ihmale gelmez: kalemler nemli beze sarılıp poşetlenir ve buzdolabında (+2 / +4 °C) tutulur. Kuruyan kalem tutmaz; küflenen kalem hem tutmaz hem anacı hastalandırır.

Aşı yöntemleri

Göz aşısı (T aşısı / yama aşısı). Anacın kabuğu kaldırılıp tek bir göz yerleştirilir. Genç, ince anaçlarda ve fidanlıklarda yaygındır. En az materyal harcayan yöntemdir: tek kalemden onlarca göz çıkar. Kabuk kalkması gerektiği için öz suyun yürüdüğü dönemde (ilkbahar sonu / yaz) yapılır.

Kalem aşısı (yarma / kabuk altı). Kalın anaçlarda, özellikle baş aşısında kullanılır. Anaç kesilir, kesit yüzeyine bir ya da birkaç kalem yerleştirilir. Kalın gövdeli yaşlı ağaçları çeşit değiştirmek için en yaygın yöntem budur. Kış sonu / ilkbahar başında yapılır.

İngiliz aşısı (dilcikli). Anaç ve kalem aynı kalınlıktaysa, eğik kesitler dilcik açılarak birbirine geçirilir. Temas yüzeyi en geniş yöntemdir, tutma oranı yüksektir; fidan üretiminde kullanılır.

Yöntem seçiminde asıl belirleyici anacın kalınlığıdır: ince anaçta göz veya İngiliz aşısı, kalın anaçta kalem aşısı.

Baş aşısı: bütün ağacın çeşidini değiştirmek

Olgun bir ağacın çeşidini değiştirmek büyük bir müdahaledir ve iki kuralı vardır:

1. Ana dallar tek yılda kesilmez. Ağacın yaprak yüzeyinin tamamı bir anda alınırsa kök aç kalır ve ağaç zayıflar. Ana dallar iki yıla yayılarak aşılanır.

2. Her ana dala birden fazla kalem konur. Tutma oranı hiçbir zaman %100 değildir; iki-üç kalemden en az biri tutar, sonra en güçlüsü bırakılır.

Baş aşısı yapılan ağaç genellikle üçüncü yılda ürün vermeye başlar. Aynı çeşidi fidan dikerek elde etmek altı-yedi yıl sürer; aradaki fark aşının ekonomik gerekçesidir.

Aşı tutmasını belirleyen dört şey

• Kambiyum teması. Aşı, kabuk ile odun arasındaki ince canlı doku (kambiyum) tabakalarının temas etmesiyle tutar. Kalem ortalanmaz, kambiyumlar hizalanmazsa aşı tutmaz — kalemin ortaya konması değil, kenarların hizalanması önemlidir.
• Nem. Aşı yeri macunla ya da bantla kapatılır; kuruyan kesit yüzeyi kaynaşamaz.
• Sıcaklık. Kaynaşma için ılık ama aşırı olmayan sıcaklık gerekir. Çok erken yapılan aşı soğukta bekler ve küflenir.
• Hijyen. Keskin, temiz bıçak. Dal kanseri aşı yarasından da girer; hastalıklı bahçede aşı bıçağı ağaçtan ağaca geçerken silinmelidir.

Aşı sonrası bakım

Aşıdan sonraki bir yıl, aşının tuttuğu kadar belirleyicidir:

• Obur sürgün temizliği. Anaç, aşıyı besleyeceğine kendi sürgünlerini büyütmek ister. Gövdeden ve aşının altından çıkan sürgünler düzenli olarak koparılır; ihmal edilirse aşı zayıf kalıp kurur.
• Bağ gevşetme. Aşı bağı kalınlaşan dalı boğar. Kaynaşma tamamlandıktan sonra bağ gevşetilir ya da kesilir.
• Destek. Yeni süren aşı sürgünü hızlı ve gevrek büyür; rüzgârda kaynama noktasından kırılabilir. İlk yıl bir çıtaya bağlanması yaygın uygulamadır.
• Güneş yanığı. Baş aşısında ana dallar kesildiği için gövde birden güneşe açılır. Gövdeye kireç badanası yapılması yaygın ve etkili bir korumadır.

Sık yapılan hatalar

1. Çeşidi doğrulanmamış kalem kullanmak. Hata üç yıl sonra, ilk ürünle ortaya çıkar.

2. Kalemi geç almak. Sürgün patlamış kalem tutmaz.

3. Aşı yerini açık bırakmak. Kesit kurur, kaynaşma olmaz.

4. Obur sürgünleri ihmal etmek. En sık görülen tutmayan-aşı nedeni budur; aşı ölmez, açlıktan kurur.

5. Bütün ağacı bir yılda aşılamak. Ağaç zayıflar, tutma oranı düşer.

Özet

Aşı, zeytinlikte kök sistemini koruyup üst kısmı yenilemenin yoludur: yanlış çeşitle kurulmuş bir bahçe, sökülüp yeniden dikilmek yerine üç-dört yılda dönüştürülebilir. Başarısı büyük ölçüde iki basit şeye bağlıdır — kambiyumların hizalanması ve aşı sonrası obur sürgünlerin temizlenmesi. Aşıların çoğu tutmadığı için değil, tuttuktan sonra bakılmadığı için kaybedilir.