Zeytinde Budama: Neden, Ne Zaman, Nasıl?

Zeytin, budanmadan da yaşar. Budanmadan iyi ürün vermez. Kendi hâline bırakılan bir zeytin ağacı yıllar içinde içini kapatır, taç yüzeyinde ince bir meyve kabuğu bırakır ve gövdesinin büyük kısmını gölgede tutar. Gölgede kalan dal meyve tutmaz; ertesi yıl o dal da odun olur. Budama, ağacın enerjisini nereye harcayacağına karar vermektir.

Zeytin neden budanır?

Dört gerekçe var ve dördü de birbirine bağlı:

• Işık. Zeytin meyvesini bir önceki yıl sürmüş, güneş görmüş sürgünde bağlar. Tacın içine ışık girmiyorsa meyve yalnız dış yüzeyde oluşur; ağaç büyür ama ürün artmaz.
• Havalanma. Sık taç, yaprak yüzeyini uzun süre nemli tutar. Nem, halkalı leke (Spilocaea oleagina) ve dal kanseri için doğrudan davetiyedir.
• Yenilenme. Meyve veren sürgün birkaç yıl sonra verimden düşer. Budama, ağacı her yıl yeni sürgün üretmeye zorlar.
• Ulaşılabilirlik. Hasat maliyetinin büyük kısmı işçiliktir. Tacı toplanabilir yükseklikte tutmak, ürünün ağaçta kalmaması demektir.

Ne zaman budanır?

Genel kural: hasattan sonra, kuvvetli donlar geçince, sürgün patlamadan önce. Türkiye'nin çoğu zeytin bölgesinde bu şubat sonu ile nisan başı arasına düşer.

Erken budamak — hasadın hemen ardından, kışın ortasında — kesim yüzeyini dona açık bırakır. Geç budamak, ağaç sürgüne geçtikten sonra kesmek demektir; o zaman ağaç zaten harcadığı enerjiyi atmış olur.

⚠ Islak havada budama yapılmaz. Dal kanseri (Pseudomonas savastanoi) ve verticillium, kesim yüzeyinden ve ıslak yüzeyden bulaşır. Kuru, güneşli birkaç gün beklemek hiçbir maliyeti olmayan en etkili korumadır.

Şekil budaması: ilk dört yıl

Genç ağaçta amaç ürün almak değil, iskeleti kurmaktır. Bu dönemde alınan kararlar ağacın otuz yılını belirler.

Gövde yüksekliği. Toprakla ilk dal arasında 80-120 cm bırakılır. Daha alçak bırakılırsa toprak işleme ve hasat aleti dalları yaralar; daha yüksek bırakılırsa ağaç rüzgârda salınır ve taç ağırlığını taşımakta zorlanır.

Ana dal sayısı. Klasik vazo (goblet) şeklinde 3-4 ana dal seçilir. Dallar gövde üzerinde aynı noktadan değil, 15-20 cm aralıklarla ve farklı yönlere bakacak biçimde bırakılır. Aynı noktadan çıkan dallar ilerleyen yıllarda ağırlık altında yarılır.

Açı. 45 derece civarında açı yapan dal, dik dala göre daha erken meyveye yatar. Çok dik dal odun üretir, çok yatık dal kırılır.

Bu dönemde meyve veren sürgünleri korumak için budamayı hafif tutmak yaygın bir hatadır; genç ağaçta acele edilen ürün, on yıl sürecek çarpık bir iskeletle ödenir.

Verim budaması: olgun ağaç

Ağaç şeklini aldıktan sonra budama yıllık bir bakım işine döner. Sırayla üç şey çıkarılır:

1. Kuru, kırık ve hastalıklı dal. Tartışmasız, önce bunlar.

2. Obur sürgün (su sürgünü). Gövdeden ve ana dallardan dik çıkan, kalın, yaprak bol ama meyvesiz sürgünler. Ağacın suyunu ve besinini alır, meyve vermez.

3. İçe dönük ve birbirini kesen dallar. Tacın ortasını kapatan, birbirine sürtünen dallar. Sürtünme yarası yine kanser kapısıdır.

Bunlar çıktıktan sonra taç, "içinden kuş uçabilecek" seyreklikte olmalıdır. Bu klasik ölçü kulağa kaba gelir ama pratikte işe yarar: taç içinde elinizi rahat gezdiremiyorsanız yeterince açmamışsınız demektir.

Ne kadar kesilir? Sağlıklı bir olgun ağaçta yıllık budama, taç hacminin kabaca %15-20'sini geçmemelidir. Daha fazlası ağacı obur sürgün üretmeye iter; ertesi yıl daha çok budama gerekir ve ağaç bu döngüye kilitlenir.

Periyodisiteyi budamayla yönetmek

Zeytin dönüşümlü ürün veren bir türdür: bir yıl bol (var yılı), ertesi yıl az (yok yılı). Bu salınımın nedenlerini alternans yazısında ele almıştık; budama onu tamamen ortadan kaldırmaz ama yumuşatır.

Yöntem şudur: var yılından sonra daha sert, yok yılından sonra daha hafif budayın. Bol ürün veren ağaç ertesi yılın sürgününü hazırlayamamıştır; sert budama onu sürgün üretmeye zorlar. Az ürün veren ağaçta ise zaten bol sürgün vardır, sert budama o sürgünü boşa harcar.

Gençleştirme budaması

Yaşlanmış, tacı yükselmiş, verimden düşmüş ağaçlarda ana dallar kalın kesimle geri alınır. Bu ağır bir müdahaledir ve iki üç yıl ürün kaybettirir; karşılığında ağaç yeniden kurulur.

Uygulamada birkaç kural:

• Tüm ağacı bir yılda geri almak yerine, ana dalları iki-üç yıla yayarak almak ağacı daha az sarsar.
• Büyük kesim yüzeyleri güneş yanığına açıktır; kalan dallar gölgeleyecek biçimde bırakılır.
• Kesimden sonra çıkan yüzlerce obur sürgünün içinden yenisi seçilir; seçilmeyenler yaz sonunda elle koparılır.

Sık dikim bahçelerde budama

Sık dikim bahçelerde — sistemin beş şartını ayrı bir yazıda ele almıştık — budamanın amacı değişir: artık ağaç değil, duvar şekillendirilir. Sıra boyunca 2-2,5 m yüksekliğinde, 1-1,5 m kalınlığında sürekli bir meyve duvarı hedeflenir. Bu sistemlerde budamanın çoğu makineyle, yandan ve üstten kesim olarak yapılır; elle müdahale yalnız kuru dal alma ve duvarın dibini açık tutma işine iner.

Bu sistemde geciken budamanın bedeli ağırdır: duvar kalınlaşınca makine artık meyveli kabuğu kesmeye başlar ve verim hızla düşer.

Alet ve hijyen

• Keskin alet. Ezik kesim yüzeyi geç kapanır, patojene uzun süre açık kalır.
• Alet dezenfeksiyonu. Hastalıklı ağaçtan sağlıklıya geçerken alet silinmelidir. Dal kanseri ve verticillium en çok budama makasıyla taşınır; o yazıda anlattığımız gibi bakteri yaradan giriyor, yani makas doğrudan bulaştırma aracı.
• Kesim yeri. Dal, dal halkasının (bark ridge) hemen dışından kesilir. Halkanın içine dalınan kesim gövdeyi yaralar; uzun bırakılan kütük ise kurur ve çürük odağı olur.
• Kalın dallarda üç kesim. Önce alttan çentik, sonra üstten kesim, en son kütüğün temizlenmesi. Tek seferde kesilen kalın dal, kendi ağırlığıyla kabuğu gövde boyunca yırtar.

Budama artığı ne olacak?

Bahçede bırakılan artık, dal kanseri ve odun kurtları için kışlak olur. Üç yol var: parçalayıp toprağa vermek (organik madde katkısı), bahçeden çıkarıp yakmak (hastalıklı materyalde tercih edilir), ya da toplayıp enerji hammaddesi olarak değerlendirmek. Zeytin budama artığının enerji potansiyeli hafife alınacak bir miktar değildir ve bölgesel ölçekte anlamlı bir kaynaktır — rakamlarını budama artığının enerji potansiyeli yazısında çıkarmıştık.

En sık yapılan beş hata

1. Her yıl aynı sertlikte budamak. Ağacın o yılki yüküne bakılmadan yapılan budama, periyodisiteyi azaltmaz, artırır.

2. Obur sürgünleri bırakmak. "Yaprak çok, ağaç güçlü" izlenimi yanıltıcıdır; o sürgünler ürünü değil odunu besler.

3. Yağmurlu havada budamak. Bedeli aynı sezon değil, iki yıl sonra dal kanseri olarak görünür.

4. Tacı yükseltmek. Ulaşılamayan meyve, olmayan meyvedir.

5. Yaşlı ağacı bir yılda geri almak. Ağaç sarsılır, obur sürgün patlar, üç yıl ürün gider.

Özet

Budama, zeytinlikte en ucuz ve etkisi en uzun süren müdahaledir: gübre bir sezon, sulama bir yaz etkiler, budamanın etkisi ise ağacın bütün ömrü boyunca sürer. İyi budanmış bir bahçede hastalık baskısı düşer, hasat ucuzlar ve ürün yıllar arasında daha az salınır.