İtalya üretim devinden ticaret merkezine: ürettiğinden fazlasını ihraç ediyor

Zeytinyağı denince dünyada ilk akla gelen ülkelerden biri İtalya. Raflardaki şişelerin etiketi, restoran menüleri ve mutfak kültürü bu algıyı besliyor. Ama rakamlar bambaşka bir hikâye anlatıyor: İtalya artık zeytinyağında bir üretim devi değil, Akdeniz'in dört bir yanından yağ alan, harmanlayan ve dünyaya satan bir ticaret merkezi. Eylül ortasında sektör yayınlarında yer alan ve yirmi yıllık resmî verilere dayanan analizler de tabloyu aynı yönde özetliyor: üretim belirgin biçimde gerilerken ithalat ve ihracat büyüyor.

Üretim: dünyada beşinci sıra

Uluslararası Zeytin Konseyi'nin (IOC) verilerine göre 2024/25 sezonunda İtalya'nın zeytinyağı üretimi 248.000 ton oldu; bu bir önceki sezona göre yaklaşık %25'lik bir düşüş. Bu rakamla İtalya dünya sıralamasında beşinci sıraya geriledi:

Dünyanın geri kalanı kuraklık sonrası toparlanırken İtalya'nın geri gitmesi tesadüf değil. Ülkenin üretimi 1990'lardan bu yana yerinde sayıyor ve iç tüketimi bile güçlükle karşılıyor. 2025/26 için öngörülen yaklaşık 310.000 tonluk toparlanma da bu tabloyu değiştirmiyor.

İhracat: ürettiğinden fazlası

Aynı İtalya, İtalyan kamu kurumu ISMEA'nın raporuna göre 2024'te:

• 344.000 ton zeytinyağı ihraç etti (+%6,8),
• ihracattan 3,09 milyar euro gelir elde etti (+%42,6),
• dünya ihracatının yaklaşık %20'sini alarak İspanya'nın ardından ikinci büyük ihracatçı oldu,
• dış ticaret açığını %84,3 azalttı.

Yani İtalya, bir yılda ürettiğinden %38,7 daha fazla zeytinyağı ihraç etti. Bunu mümkün kılan, ithalat. 2025'in ilk dört ayında ülkeye 250.000 tonun üzerinde zeytinyağı girdi; miktar bir önceki yılın aynı dönemine göre %66 arttı, fiyatlar düştüğü için harcanan para ise %13 azaldı. Avrupa Birliği dışından gelen yağda Tunus öne çıkıyor. İhracatın değer olarak yaklaşık üçte biri ABD'ye gidiyor; onu Almanya ve Fransa izliyor.

Neden böyle oldu?

İki ülkenin yapısını yan yana koyunca açıklama ortaya çıkıyor:

İtalya'da yaklaşık 620.000 zeytin işletmesi, 1,1 milyon hektar zeytinlik ve 4.240 fabrika var. Ortalama işletme büyüklüğü 1,8 hektar. Küçük, eğimli, çoğu zaman yaşlı ağaçlardan oluşan bahçeler; yüksek işçilik maliyeti; Puglia'da binlerce hektarı kurutan Xylella fastidiosa salgını (bu hastalığın Calabria'ya sıçramasını kısa süre önce haberleştirmiştik) ve iklim kaynaklı verim dalgalanmaları, üretimi baskı altında tutuyor. İtalyan üreticinin sızma yağı, İspanyol muadilinden kilogramda %55 pahalıya satılıyor.

Ama bu yapı ülkeyi pazardan çekmedi. Tersine, İtalya'nın gücü seçme, harmanlama ve pazarlama becerisine kaydı. 42 korunan menşe adı ve 8 korunan coğrafi işaretli zeytinyağı, yüksek fiyatlı niş ürün tarafını taşırken; büyük markalar farklı ülkelerden aldıkları yağları harmanlayıp tanınmış İtalyan etiketleriyle dünyaya satıyor. Sektörün toplam cirosu 5,8 milyar euro.

Dünya dengesi nereye gidiyor?

İtalya'nın ticaret modeli, Akdeniz'deki toplam arzın ne kadar bol olduğuna doğrudan bağlı. Uluslararası Zeytin Konseyi'nin tahminleri şu tabloyu çiziyor:

Üretimin tüketimin üzerinde kalması, alıcı konumundaki İtalya'nın işine yarayan bir durum: yağ bol olduğunda fiyat düşer, İtalyan şirketleri daha ucuza alıp daha yüksek marjla satabilir. Nitekim 2025'in ilk aylarında ithalat miktarı artarken ödenen paranın azalması tam da bunu gösteriyor. Tersine, 2022-2024 arasındaki kuraklık yıllarında olduğu gibi arz daraldığında en çok zorlanan da yine hammaddesinin büyük bölümünü dışarıdan alan bu model oluyor.

Tunus'un yükselişi de bu dengenin parçası. Tunus kendi tüketimi çok düşük olduğu için ürettiği yağın büyük bölümünü dökme olarak ihraç ediyor ve bu yağın önemli bir kısmı İtalya ile İspanya üzerinden şişelenip dünyaya ulaşıyor.

Tüketici için anlamı

Bu model yasal. Ama etiketi dikkatle okumayı gerektiriyor. Avrupa Birliği kurallarına göre şişede yağın menşei yazmak zorunda: yalnızca İtalyan zeytininden yapılan yağ "İtalya menşeli" diye geçerken, harmanlarda "AB ülkelerinden zeytinyağları karışımı" ya da "AB dışı" gibi ifadeler yer alıyor. Markanın İtalyan olması, yağın İtalya'da üretildiği anlamına gelmiyor. Etiketin nasıl okunacağını zeytinyağı etiketi nasıl okunur rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Türkiye açısından

Türkiye 2024/25'te 505.000 tonla İtalya'nın iki katından fazla üretip dünyada ikinci sıraya yükseldi. Buna rağmen ihracat gelirinde İtalya'nın çok gerisinde. Aradaki fark, üretim değil marka, ambalaj ve pazarlama farkı. İtalya'nın yağ üretmeden yağ satabilmesi, dökme ihracatın değerini ambalajlı ürüne taşıyamayan ülkeler için hem uyarı hem örnek.

Bu farkı zeytinyağı ihracatında karlılık sorunu analizimizde, ağustos ayındaki ihracat düşüşünü haberimizde, Tunus'un dökme ihracat stratejisini ise Tunus zeytinyağı ihracatı yazımızda ele aldık.