Zeytinyağı ihracatında kârlılık sorunu

Türkiye zeytinyağı ihracatında uzun süre tuhaf bir yerde durdu: ürünü kaliteli, fiyatı rekabetçi — ve tam da bu yüzden hep en ucuza satan taraf.

2015'te yayımlanan bir akademik çalışma bu durumu rakamla ortaya koydu ve sebebini beklenmedik bir yerde buldu: bilgide.

Aşağıdaki tablolar 2011-2014 dönemine ait. Rakamlar eskidi — ama yazının sonunda göreceğiniz gibi, tespit ettikleri mekanizma eskimedi. Önce o dönemin fotoğrafına, sonra bugüne bakalım.

ABD tablosu: en uzak ülke, en düşük fiyat

2013'te ABD dünyadan 188.741 ton saf zeytinyağı ithal etti. İhracatçı ülkelerin aldığı ton fiyatları:

Tabloyu okurken iki şeye dikkat:

Türkiye listedeki en düşük fiyatlardan birini alıyor — dünya ortalamasının 743 dolar altında, İtalya'nın neredeyse bin dolar altında.

Ve Türkiye bu listedeki ülkelerin ABD'ye coğrafi olarak en uzak olanı. Yani nakliye maliyeti en yüksek olan taraf, aynı ürünü en ucuza satıyor.

2011'de Türkiye'nin fiyatı 4.414 dolardı — listenin en üstünde. İki yılda 3.492'ye düştü. Aynı dönemde İtalya 4.038'den 4.479'a çıktı.

AB kapısı: vergi duvarı

Türkiye'nin AB'de zorlanmasının yapısal bir sebebi var. AB, üçüncü ülkelerden gelen zeytinyağına spesifik gümrük vergisi uyguluyor:

Türkiye'nin bir tarife tercihi var — ama bu, yalnızca duvarın biraz alçak olması demek. Ürün grubuna göre uygulanan sabit tarifeler şöyle:

Bu tarifelerin tarihi de ilginç: AB 1995'e kadar %20 gümrük vergisinin yanında değişken harçlar uyguluyordu. Dünya Ticaret Örgütü Tarım Anlaşması'yla değişken harçların yerini 1 Temmuz 1995'ten itibaren sabit tarifeler aldı ve bu tarifeler 1995-2001 arasında %20 düşürüldü.

Tunus karşılaştırması: asıl mesele

Türkiye'nin AB'deki en büyük rakibi Tunus. Ve karşılaştırma rahatsız edici:

Türkiye hem gümrük vergisi ödüyor, hem daha uzaktan gönderiyor, hem de daha ucuza satıyor.

Tunus ise vergiden muaf olmasına ve coğrafi olarak İspanya'ya çok yakın olmasına rağmen ürününü Türkiye'den yüksek fiyata pazarlayabiliyor.

Bu, kalite açıklamasıyla çözülmüyor — çalışma iki ülkenin zeytinyağı kalitesini denk kabul ediyor. Fark fiyatlandırmada ve pazara giriş biçiminde.

Kaçırılan pazar: ABD

ABD, dünya zeytinyağı ithalatında 799 milyon dolarlık hacme sahip. Türkiye'nin buradan aldığı pay 27 milyon dolar.

Geriye 772 milyon dolarlık bir boşluk kalıyor.

Üstelik ABD'nin uyguladığı vergi neredeyse yok:

Kilo başına beş sent. AB'nin 1,12 €/kg'lık duvarıyla karşılaştırıldığında bu, pratikte açık kapı demek.

Dünya zeytinyağı talebi 2012-2013 arasında %22 arttı — bir milyar doları aşan bir büyüme. Türkiye'nin toplam ihracatı aynı yıl 141 milyon dolardı. Yani yalnız bir yıllık talep artışı, Türkiye'nin toplam ihracatının yedi katından fazlaydı.

Sebep: bilinmeyen bir teknik

Çalışmanın en somut bulgusu bir saha anketinden geliyor.

Gaziantep'te 17 zeytinyağı ihracatçısına ticari istihbarat ve rekabet istihbaratının ne olduğu, hedef pazar araştırmasında bu kanalları kullanıp kullanmadıkları soruldu.

t; 17 işletmenin tamamı bu tekniklerden haberdar olmadıklarını belirtti.

Ticari istihbarat, karmaşık bir şey değil: uluslararası ticaret veri tabanlarından hedef pazardaki fiili ithalatçıların kim olduğunu, ne kadar ithal ettiklerini ve hangi ülkeden ortalama kaça aldıklarını görmek.

Bu bilgi, pazarlık masasında doğrudan fiyata dönüşüyor. Rakiplerin ne kadara sattığını bilen bir ihracatçı, kendi fiyatını buna göre koyabiliyor.

Pilot uygulama: 0,35 dolarlık fark

Çalışmada bu yöntem tek bir firmada denendi.

Firma ürününü İspanya'ya 3,10 dolara satıyordu. Veri tabanı araştırması sonucunda aynı ürünü ABD'ye en az 3,45 dolara satabileceğini gördü ve hedef ithalatçılara numune gönderdi.

Kilogram başına fark: 0,35 dolar.

Firmanın yıllık ihracatı 180.000 kg. Yalnızca pazar değiştirerek elde edeceği fark:

t; 180.000 kg × 0,35 $ = 63.000 dolar

Tek bir firmada, tek bir yılda, hiçbir üretim değişikliği yapmadan.

Bugün neredeyiz

Aradan on yıldan fazla geçti ve Türkiye'nin konumu birçok bakımdan değişti.

Değişen üç şey var:

1. Üretimde konum yükseldi. Türkiye 2024/25 sezonunda 475 bin ton zeytinyağı rekoltesiyle İspanya'nın ardından dünya ikincisi konumuna geldi. Sofralık zeytin tarafında ise tarihinde ilk kez dünya birincisi oldu.

2. Fiyat düzeyi 2013'ün çok üstünde. 2013'te ABD'ye 3.492 dolara satılan yağ, bugün ortalama 5.000-7.000 dolar bandında. Bunun büyük kısmı dünya fiyatlarının genel yükselişinden geliyor — 2024/25'te rekor rekolteyle birlikte fiyatlar gerilemeye başladı ve iki sezon arasındaki ton başına düşüş bunu yansıtıyor.

3. Pazar sayısı arttı. Zeytinyağı 120 ülkeye gidiyor. Avustralya, Kanada ve ABD'ye ihracat %17 artışla 21.460 tondan 25.202 tona çıktı.

Ama iki tespit yerinde duruyor

ABD boşluğu kapanmadı. ABD yıllık 375 bin ton tüketimle dünyanın ikinci büyük zeytinyağı pazarı. Türkiye'nin ABD, Kanada ve Avustralya'ya toplam ihracatı 25.202 ton — yani üç ülkenin toplamı, tek başına ABD tüketiminin on beşte biri kadar. 2013'te işaret edilen potansiyel hâlâ büyük ölçüde kullanılmamış durumda.

Dökme satış sürüyor. Kısıtlamaların kalkması ve kota verilmesiyle birlikte dökme ve varilli zeytinyağı ihracatı 100 milyon dolar olarak kayıtlara geçti. Bu, ihracat gelirinin önemli bir bölümünün markasız, ambalajsız — yani katma değeri başkasına bırakılmış — yağdan geldiği anlamına geliyor.

Yani 2015'teki çalışmanın rakamları eskidi ama sorduğu soru eskimedi: Türkiye ürününü, alabileceği en yüksek fiyata mı satıyor?

Mut'taki saha araştırması bu soruya 2025'ten bir cevap veriyor — ve cevap iç açıcı değil: ihracat yapmak isteyen sekiz işletmenin sekizinin de web sitesi yalnızca Türkçe ve yalnızca TL.

Çıkarım

Türkiye'nin zeytinyağı ihracatındaki kârlılık sorunu iki katmanlı:

Yapısal katman: AB'nin gümrük duvarı gerçek ve Türkiye'nin tek başına kaldırabileceği bir şey değil. Bu duvar, Avrupa'yı — dünyanın en büyük ve en çok büyüyen ithalat pazarını — Türkiye için cazip olmaktan çıkarıyor.

Davranışsal katman: Duvarın olmadığı pazarlarda bile Türkiye en ucuza satıyor. Sebebi, hedef pazardaki fiyat düzeyinin bilinmemesi. Bu katman yapısal değil — bir eğitim ve alışkanlık meselesi.

İkinci katman, birincisinden çok daha hızlı düzelebilir. Ve çalışmanın önerisi de tam bu: ihracatçı firmalara ticari istihbarat kursları düzenlenmesi.

Sektörün diğer yapısal sorunları: Türkiye zeytinciliğinin yapısal sorunları · sofralık zeytinde kalite · üreticinin sorunları

Kaynaklar

• Mete, M. (2015) — Türkiye'nin Daha Kârlı Zeytinyağı İhracatı Yapabilmesi İçin Ticari İstihbarat ve Hedef Pazar Seçiminin Önemi, Journal of Social Sciences 14(2): 371-386
• International Trade Centre — ülke bazlı ihracat/ithalat birim fiyatları, 2011-2013
• Market Access Database — AB tarife ve vergi oranları
• US International Trade Commission — ABD vergi oranları
• Tan, S. & Çelikel, F. (2003) — AB zeytinyağı politikaları
• Ege İhracatçı Birlikleri / sektör raporları (2024-2025) — güncel ihracat miktar ve gelir rakamları
• IOC — dünya zeytinyağı üretim ve tüketim verileri

Not: Bu yazıdaki fiyat ve ihracat rakamları 2011-2014 dönemine aittir ve tarihsel karşılaştırma amacıyla verilmiştir. Güncel tarifeler için resmî kaynaklara bakılmalıdır. Güncel durum yazının "Bugün neredeyiz" bölümünde ayrıca ele alınmıştır. Yazının asıl konusu olan yapısal tespit — vergi duvarı ve pazar bilgisi eksikliği — bu tarihlerden bağımsızdır.