Sanayinin yanındaki zeytinlik: Bursa'da toprak ölçüldü

Zeytinlikler çoğu zaman sanayinin yanı başında. Bursa bunun tipik örneği: yoğun sanayi bölgeleri ile Türkiye'nin en önemli sofralık zeytin alanları iç içe.

Bu, makul bir soruyu doğuruyor: zeytin ağacının kökündeki toprak, yanındaki fabrikadan etkileniyor mu?

Bursa Uludağ Üniversitesi Çevre Mühendisliği'nden bir çalışma bu soruyu ölçtü. Cevap iki katmanlı — ve iyi haber ağır basıyor.

Ölçülen şey: PCB

Poliklorlu bifeniller (PCB), bir zamanlar transformatör yağı, hidrolik akışkan ve yalıtım malzemesi olarak yaygın kullanılan sanayi kimyasalları. Üretimleri yasaklandı ama doğada uzun süre kalıyorlar.

Zeytin açısından özel bir önemleri var: PCB'ler lipofilik, yani yağda çözünen bileşikler. Yağ oranı yüksek bir ürün söz konusu olduğunda bu, birikim ihtimali demek — sorunun sorulmasının sebebi bu.

Nerede ölçüldü

Nisan, Mayıs ve Haziran 2016'da, Bursa'da farklı karakterdeki 7 zeytinlikten toprak örneği alındı:

Örnekler jel geçirgenlik kromatografisiyle temizlendi ve 43 ayrı PCB türü gaz kromatografi-elektron yakalama dedektörüyle ölçüldü.

Sonuç: sınır değerin çok altında

Yedi bölgede toplam PCB (∑43) konsantrasyonu 5,82 - 18,71 ng/g kuru madde aralığında çıktı.

Karşılaştırma için: Toprak Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği'nde, toprağın yutulması ve deri teması yoluyla maruz kalma için sınır değer — Aroklor 1016 dışındaki tüm karışımlar için — 200 ng/g KM.

Yani en kirli noktada bile ölçülen değer, sınırın onda birinden az.

Çalışmanın sonucu net: ilkbahar mevsiminde Bursa zeytinliklerinde PCB kaynaklı ciddi bir toprak kirliliği bulunmamaktadır.

Not: Kaynağın İngilizce özetinde sınır değer 500 ng/g KM olarak, Türkçe gövdesinde ise ilgili maruziyet yolu için 200 ng/g KM olarak verilmiştir. Burada daha ayrıntılı ve daha düşük olan (yani daha temkinli) değer esas alınmıştır; her iki durumda da ölçülen değerler sınırın çok altındadır.

İkinci katman: sanayi fark yaratıyor

"Ciddi kirlilik yok" demek "hiçbir fark yok" demek değil. Verinin gösterdiği ikinci şey şu:

t; PCB kirliliği endüstriyel bölgelerde kırsal bölgelerden yüksektir.

Ve bu, tek bir ölçümün rastlantısı değil. Orhangazi Asilzade noktası — demir-çelik sanayisinin bulunduğu bölge — her üç ayda da en yüksek konsantrasyonu verdi.

Aylara göre en yüksek çıkan noktalar:

Çalışma kaynağı da işaret ediyor: demir-çelik tesisleri ve sanayi faaliyetleri PCB kaynağı olarak değerlendirilebilir.

Diğer uçta, kırsal Mudanya Yörükali'nin değeri (5,82 ng/g) İngiltere'de kırsal bir bölgede ölçülen düzeylerle benzer çıktı. Yani kirletici kaynağın uzağındaki bir Bursa zeytinliği, Avrupa'daki bir kırsal alanla aynı seviyede.

Bursa nereye oturuyor

Çalışma sonuçları başka ölçümlerle de karşılaştırıldı:

• İzmir Aliağa ve Nepal'de ölçülen konsantrasyonlardan daha düşük
• Aynı noktalarda daha önce yapılan PAH ölçümleri (5-13,9 ng/g KM) ile benzer seviyede
• Literatürle kıyaslanabilir düzeyde

Yani Bursa zeytinlikleri, sanayi yoğun bir ilde olmalarına rağmen uluslararası karşılaştırmada olağan dışı bir tabloda değil.

Sıcaklık ilişkisi: beklenen çıkmadı

Araştırmanın test ettiği bir hipotez de toprak sıcaklığıyla kirlilik arasındaki ilişkiydi. Nisan'dan Haziran'a sıcaklık arttı, ama:

t; Toprak sıcaklığıyla PCB konsantrasyonu arasında bir ilişki tespit edilmemiştir (R = 0,054, p > 0,05).

Yine de bir ayrıntı dikkat çekti: haziranda, sıcaklık yükseldiğinde hafif PCB bileşiklerinin konsantrasyonu düştü. Bunun sebebinin, hafif PCB'lerin topraktan havaya buharlaşması olduğu değerlendirildi.

Bu, kirliliğin "yok olması" değil — yer değiştirmesi. Topraktan çıkan bileşik atmosfere geçiyor.

Baskın homolog grup ise üç ay boyunca penta-klorobifenil (5CB) olarak belirlendi.

Bu veri ne işe yarar

Üç pratik çıkarım var:

1. Endişeye somut cevap. "Sanayi bölgesindeki zeytinden yağ yenir mi?" sorusu duygusal değil, ölçülebilir bir soru. Bursa özelinde ölçüldü ve toprak değerleri yönetmelik sınırının çok altında çıktı.

2. Konum önemli. Sınırın altında olmak, tüm noktaların eşit olduğu anlamına gelmiyor. Demir-çelik sanayisine yakın nokta, kırsal noktanın üç katından fazla değer verdi. Yeni bahçe kurarken kirletici kaynaklara mesafe, toprak analizinden sonra bakılacak ikinci başlık.

3. Mevsim seçimi ölçümü etkiliyor. Bu çalışma yalnızca ilkbaharı kapsıyor. Bursa topraklarında daha önce yapılan bir çalışmada PCB kirliliğinin yaz ve sonbaharda yüksek, kış ve ilkbaharda daha düşük olduğu tespit edilmişti. Yani ilkbahar, tablonun en iyimser dönemi olabilir — bu sonuç "yılın tamamı" olarak okunmamalı.

Özet

• Bursa'da 7 zeytinlikte 43 PCB türü ölçüldü (Nisan-Haziran 2016)
• Değerler 5,82 - 18,71 ng/g KM; yönetmelik sınırı 200 ng/g KM
• Ciddi bir PCB kirliliği bulunmadı
• Ama sanayi bölgesi kırsaldan belirgin yüksek; demir-çelik tesisleri olası kaynak
• Kırsal nokta, İngiltere kırsalıyla benzer seviyede
• Toprak sıcaklığıyla korelasyon yok; haziranda hafif bileşikler buharlaşarak azaldı
• Çalışma yalnız ilkbaharı kapsıyor — yaz ve sonbahar daha yüksek olabilir

İlgili: Kilis zeytinliklerinde toprak kalitesi · karasu ve pirina atık sorunu · Marmara'da zeytincilik

Kaynaklar

• Erkul, Ş.N. & Eker Şanlı, G. (2020) — İlkbahar mevsiminde zeytinlik arazilerde poliklorlu bifenil (PCB) konsantrasyonlarının belirlenmesi, Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi 35(2): 1003-1014
• Toprak Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği — 27605 sayılı, 08.06.2010 tarihli Resmî Gazete
• Eker (2015) — Bursa topraklarında PAH ölçümleri
• Karşılaştırmalı ölçümler: İzmir Aliağa, Nepal, İngiltere kırsal alan çalışmaları