Zeytinyağı kemik sağlığına iyi gelir mi? Kırık riski ve kemik göstergeleri

Kısa cevap: Sızma zeytinyağını çok tüketenlerde kemik kırığının daha az görüldüğünü gösteren bir İspanya çalışması var; ama bu bir gözlemsel bulgu, 870 kişiye ve 114 kırığa dayanıyor ve denemenin kendi randomize diyet grupları arasında kırık farkı çıkmadı. Kemik yapım göstergelerinde (osteokalsin) iyileşme bildiren küçük bir çalışma ve hayvan deneyleri de var. Bunların hiçbiri "zeytinyağı kemiği korur" demeye yetmez; osteoporoz tedavisinin yerine geçmez. Bugünkü bilgiyle söylenebilecek şey: umut verici bir ilişki var, kanıtı henüz zayıf.

Aşağıda hangi çalışmanın neyi ölçtüğünü, neden temkinli olunması gerektiğini ve gündelik hayata ne anlam taşıdığını sıralıyoruz.

Rakamlarla

Kırık riski: PREDIMED Reus

PREDIMED, kalp-damar riski yüksek, 55-80 yaş arası kişilerle İspanya'da yürütülen büyük bir beslenme denemesiydi. García-Gavilán ve arkadaşları 2018'de Clinical Nutrition'da, denemenin Reus merkezine katılan 870 kişiyi inceledi. Katılımcılar sızma zeytinyağıyla zenginleştirilmiş Akdeniz diyetine, kuruyemişle zenginleştirilmiş Akdeniz diyetine ya da az yağlı diyete atanmıştı. Medyan 8,9 yıllık izlemede, tıbbi kayıtların taranmasıyla 114 osteoporoza bağlı kırık saptandı.

İlk önemli ayrıntı şu: hangi diyet grubuna atandığının kırık riskine etkisi yoktu. Yani randomize kısım fark göstermedi. Yazarların yaptığı analiz, denemenin içine yerleştirilmiş gözlemsel bir kohort analiziydi: yıllık beslenme anketlerine göre zeytinyağı tüketimi üçe bölündü. Sızma zeytinyağını en çok tüketen üçte birlik dilimde kırık riski, en az tüketen dilime göre yüzde 51 daha düşük çıktı (tehlike oranı 0,49; güven aralığı 0,29-0,81; eğilim için p = 0,004). Toplam zeytinyağı ya da "sıradan" zeytinyağı tüketimi ise kırık riskiyle ilişkili bulunmadı.

Bu ayrım önemli: ilişki yalnız sızma zeytinyağında görülmüş. Sızma ile sıradan zeytinyağı arasındaki fark için iyi zeytinyağı nasıl anlaşılır yazısına bakabilirsiniz. Ama gözlemsel analiz neden-sonuç kanıtlamaz: sızma zeytinyağını çok tüketenler başka alışkanlıklarıyla da farklı olabilir ve her ne kadar yazarlar bu etkenleri hesaba kattığını belirtse de, ölçülemeyen farkları dışlamak mümkün değil. Yazarlar sonucu, kalp-damar riski yüksek, orta yaşlı ve yaşlı bir Akdeniz topluluğu için bildiriyor; başka gruplara aktarılması ayrıca sınanmalı.

Kemik göstergeleri: osteokalsin

Fernández-Real ve arkadaşları 2012'de Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism'de, aynı denemenin 127 yaşlı erkek katılımcısını iki yıl izledi: 34 kişi az yağlı kontrol diyetinde, 51 kişi kuruyemişli, 42 kişi zeytinyağlı Akdeniz diyetindeydi. Toplam osteokalsin (kemik yapımında rol alan bir protein) konsantrasyonu yalnız zeytinyağlı gruptaki erkeklerde belirgin arttı (p = 0,007); kemik yapım göstergesi P1NP de arttı (p = 0,01). Kuruyemişli ve kontrol gruplarında anlamlı değişim yoktu. Sofralık zeytin tüketimi de başlangıçtaki ve iki yıl sonraki osteokalsin düzeyleriyle olumlu ilişkiliydi (r = 0,23 ve 0,21).

Yazarlar bunun kemik üzerinde koruyucu bir etkiye işaret ettiğini söylüyor. Ama burada ölçülen kırık ya da kemik yoğunluğu değil, kan göstergeleri. Gösterge ile gerçek kırık riski arasındaki bağ bu çalışmayla kurulmuyor ve örneklem küçük.

Vitaminli yağ: yağ mı, vitamin mi?

Mazzanti ve arkadaşları 2015'te Endocrine'de 60 menopoz sonrası kadını bir yıl izledi. Bir grup D3, K1 ve B6 vitaminiyle zenginleştirilmiş sızma zeytinyağı, öbür grup yerine geçen (plasebo) sade sızma zeytinyağı aldı. Bir yılın sonunda vitaminli yağ alanlarda kemik vitamin K durumunu gösteren gösterge daha düşüktü ve kemik yoğunluğu T skoru plasebo grubuna göre arttı. Yazarlar, vitaminli yağın menopoz sonrası kadınlarda kemik koruması için uygun bir araç olabileceğini öne sürüyor.

Bu çalışmayı doğru okumak gerekiyor: zeytinyağının kendisi karşılaştırma grubunda "plasebo" olarak kullanıldı. Yani gözlenen fark, yağın değil, eklenen vitaminlerin farkı. Bu sonuç zeytinyağının kemiğe yararını destekleyen bir kanıt olarak değil, vitaminli ürünlerin etkisine dair bir bulgu olarak okunmalı.

Hayvan ve hücre deneyleri

Laboratuvar bulguları umut verici ama insan kanıtı değil:

• Yaşlı sıçanlar (2017, International Journal of Molecular Sciences): erkek sıçanlar 6 ya da 24 ay boyunca sızma zeytinyağı veya ayçiçek yağı ağırlıklı diyetle beslendi. Yaşlanınca zeytinyağı grubunun femur kemik yoğunluğu ayçiçek yağı grubundan yüksekti; ayçiçek yağı grubunda oksidatif stres göstergesi de en yüksekti.
• Yumurtalıkları alınmış sıçanlar (2004, British Journal of Nutrition): üç ay boyunca zeytinyağı ya da zeytinin ana polifenolü oleuropein içeren yem verildi. İltihap oluşturulan hayvanlarda zeytinyağı ve oleuropein kemik kaybını önledi. Kemik yapım ve yıkım göstergelerinde ise fark görülmedi.
• Hücre kültürü (2019, Nutrients): MG63 osteoblast hücre hattına sızma zeytinyağında bulunan ferulik asit, kafeik asit, kumarik asit, apigenin ve luteolin gibi fenolik bileşikler 24 saat uygulandı. Hücrelerde kemik yapımıyla ilişkili birçok genin ifadesi arttı.

Bu deneylerin hiçbiri insan kemiğinde sonuç ölçmedi. Sıçanda ya da petri kabında görülen etkinin sofradaki bir yemek kaşığı yağda aynı ölçüde olacağı varsayılamaz. Polifenollerin ne olduğunu oleokantal ve polifenoller yazımızda anlattık.

Peki ne yapmalı?

• Zeytinyağını osteoporoz tedavisinin ya da önlenmesinin yerine koymayın. Kemik erimesi tanısı ya da riski olan biri tedavi planını hekimiyle belirlemelidir.
• Yağı tek başına bir ilaç gibi düşünmek yerine, beslenmenin bütünü içinde değerlendirin. PREDIMED'de değişen şey tek bir gıda değil, Akdeniz tipi beslenme düzeniydi; ayrıntı için Akdeniz diyeti nedir.
• Fayda gösteren ilişki sızma zeytinyağında bulundu. Etiketini okuyup yağın sızma olduğundan emin olun; miktar için günde ne kadar zeytinyağı.
• "Kemikleri güçlendirir" diye satılan bir ürüne ya da vitaminli yağa güvenmeden önce, bunun yağdan mı eklenen vitaminlerden mi geldiğine bakın.
• Diğer sağlık alanlarındaki bulgular için zeytinyağı ve kalp sağlığı ve zeytinyağı ve beyin sağlığı yazılarına bakabilirsiniz.

Özet

Zeytinyağı ile kemik sağlığı arasında ilginç bir ilişki var: İspanya'da yürütülen bir analizde sızma zeytinyağını en çok tüketenlerde kırık daha az görüldü, kemik yapım göstergeleri de zeytinyağlı diyette yükseldi. Ama bu bulgular gözlemsel ya da küçük çalışmalardan geliyor, vitaminli yağ çalışması yağın değil vitaminin etkisini gösteriyor, hayvan ve hücre deneyleri de insanda doğrulanmış değil. Zeytinyağını sağlıklı bir beslenmenin parçası olarak kullanın, kemik erimesi için ise hekiminizin planını izleyin.

t; Bu yazı genel bilgi içindir; tanı ve tedavi için hekiminize danışın.