Zeytinyağı saça sürülür mü? Kepek, dökülme ve bit için kanıt ne diyor

Kısa cevap: saç teline sürülebilir, ama mucizesi yok. Zeytinyağı saçın dış yüzeyinde bir film bırakır, teli yumuşak ve parlak gösterir; laboratuvar ölçümleri bir kısmının zamanla telin içine geçtiğini de düşündürüyor. Buna karşılık saç dökülmesini durdurduğunu, saçı uzattığını ya da biti öldürdüğünü gösteren, insanlarda yapılmış bir çalışma yok. Kepeğe yatkın olanlar içinse saç derisine yağ sürmek sorunu büyütebilir. Bu yazı her iddiayı ayrı ayrı, dayandığı çalışmayla birlikte ele alıyor.

Saç teline ne yapar?

Saç telinin en dışında, kiremit gibi üst üste dizilmiş pullardan oluşan kütikül katmanı bulunur. Yağ bu yüzeyi kaplayınca teller arasındaki sürtünme azalır, tarama kolaylaşır, ışık daha düzgün yansır. Yağ sürüldükten hemen sonra saçın daha parlak ve yumuşak görünmesinin sebebi budur. Bu etki kalıcı değildir; şampuanla yağ gidince his de gider.

Daha ilginç soru, yağın telin içine girip girmediği. 2005'te Journal of Cosmetic Science'ta yayımlanan bir çalışmada (Keis, Persaud, Kamath ve Rele) yağ sürülmüş saç telleri arasındaki yapışma kuvveti ölçüldü. Hindistan cevizi, zeytin ve ayçiçek yağında bu kuvvet zamanla azaldı; mineral yağda azalmadı. Araştırmacılar bunu yağın bir kısmının yüzeydeki filmden telin içine geçtiği varsayımıyla açıkladı; hindistan cevizi ve ayçiçek yağıyla yapılan ayrı ölçümlerde, film inceldikçe kütikül pullarının yeniden görünür hâle geldiği de doğrulandı. Mineral yağ ise yüzeyde kaldı.

Sıcak yağ bakımı da buradan bir dayanak bulabilir. Aynı çalışmada ısıtmanın hindistan cevizi ve ayçiçek yağında teller arasındaki yapışmayı daha da azalttığı, mineral yağda azaltmadığı görüldü; yani ılık uygulama yağın tele geçişini hızlandırıyor olabilir. Zeytinyağı için ısının etkisi çalışmanın özetinde ayrıca belirtilmiyor. Yağı ılıtmak isteyen, şişeyi bir süre ılık suda bekletmekle yetinmeli; fazla ısınmış yağ saç derisini yakabilir.

Ama "içine geçmek" ile "onarmak" aynı şey değildir. Aynı araştırma çevresinden Rele ve Mohile'nin 2003'te yayımladığı çalışmada, yıkama öncesi ve sonrası yağ uygulamasının saçtan protein kaybına etkisi ölçüldü. Üç yağ içinde protein kaybını belirgin biçimde azaltan tek yağ hindistan cevizi yağıydı; ayçiçek ve mineral yağ hiç fayda sağlamadı. Araştırmacılar ayçiçek yağının başarısızlığını, çift bağların yarattığı hacimli molekül yapısına bağladı. Bu testte zeytinyağı denenmedi. Zeytinyağının ana yağ asidi olan oleik asitte tek çift bağ var; zeytinyağının bu ölçüde nerede duracağı ancak ayrı bir ölçümle bilinebilir.

Saç dökülmesini durdurur mu?

Zeytinyağının saç çıkardığı iddiası çoğu zaman 2015'te PLoS One'da yayımlanan bir Güney Kore çalışmasına dayandırılır. Yonsei Üniversitesi'nden Tong, Kim ve Park, zeytin yaprağında ve meyvesinde bulunan acı bileşik oleuropeini fare derisine sürdü. Günde fare başına 0,4 miligram oleuropein uygulanan farelerde, dinlenme evresindeki kıl köklerinin büyüme evresine geçişi hızlandı ve kıl kökleri büyüdü. Laboratuvarda insan kıl kökü hücrelerinin çoğalması da arttı.

Bu çalışmadan zeytinyağının insanda saç çıkardığı sonucu çıkmaz. Deney farede yapıldı; kullanılan madde zeytinyağı değil, saflaştırılmış oleuropeindi; ölçüm saç dökülmesi yaşayan insanlarda değil, sağlıklı farelerin derisinde yapıldı. Zeytinyağında oleuropein büyük ölçüde parçalanmış türevleri hâlinde bulunur ve fenol miktarı yağdan yağa çok değişir (oleokantal ve polifenoller). Zeytinyağının insanlarda saç dökülmesine etkisini ölçen kontrollü bir denemeye ulaşamadık.

Kepek için iyi mi?

Kepek için sık duyulan öneri saç derisine ılık zeytinyağı masajıdır. Bilimsel tablo ters yönü gösteriyor. Kepeğin ve seboreik dermatitin baş aktörlerinden biri, saç derisinde yaşayan ve yağla beslenen Malassezia mayalarıdır.

2005'te Journal of Investigative Dermatology Symposium Proceedings'te yayımlanan bir çalışmada (DeAngelis ve arkadaşları) kepeğin, bu mayaların deri yağını parçalarken açığa çıkardığı tahriş edici serbest yağ asitleri üzerinden geliştiği gösterildi. Araştırmacılar bu zararlı yağ asitlerini temsil etmek için oleik asidi kullandı ve kişisel yatkınlığın rolünü bu yolla ortaya koydu. Aynı çalışmada çinko pirition gibi mantar öldürücü maddelerin mayaları azaltarak serbest yağ asitlerini, dolayısıyla pullanmayı ve kaşıntıyı azalttığı vurgulanıyor.

Oleik asit zeytinyağının ana yağ asididir; uluslararası standartlara göre zeytinyağındaki yağ asitlerinin %55 ile %83'ünü oluşturur. Bu, saç derisine sürülen zeytinyağının herkeste kepek yapacağı anlamına gelmez. Ama kepeğe ya da seboreik dermatite yatkın biri için saç derisine yağ sürmek mantıklı bir tedavi değildir. Geçmeyen kızarıklık, kaşıntı ya da pullanma dermatoloğa gösterilmelidir.

Bebeklerde saç derisinde görülen konak (yenidoğan pullanması) için de aynı dikkat geçerli. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), pulları yumuşatmak için saç derisine nemlendirici ya da hindistan cevizi yağı sürülmesini öneriyor ve zeytinyağı kullanılmamasını, cilde uygun olmayabileceğini söylüyor. Zeytinyağının bebek cildindeki etkisi için: zeytinyağı cilde sürülür mü?

Biti öldürür mü?

Zeytinyağı, mayonez ve vazelin, biti havasız bırakarak öldürdüğü düşünülen ev yöntemleri arasında sayılır. 2004'te Journal of Pediatric Nursing'de yayımlanan bir laboratuvar çalışmasında (Takano-Lee ve arkadaşları) sirke, izopropil alkol, zeytinyağı, mayonez, eritilmiş tereyağı ve vazelin denendi. Yalnız vazelin bitlerde anlamlı ölüm sağladı; hiçbir yöntem bitin yumurta bırakmasını engellemedi ve ürünlerin çoğu yumurtaları öldürmedi.

Araştırmacılar bitlerin sekiz saat suya batırılsa bile güçlükle boğulduğunu, yani biti havasız bırakarak öldürmenin verimsiz bir yol olduğunu yazdı. Sonuçlarına göre incelenen ev yöntemlerinin hiçbiri etkili bir bit kontrolü sağlamadı. Bit için eczanede satılan ruhsatlı ürünler ve sık dişli tarakla düzenli tarama gerekir.

Kullanmak isteyen için

Saç uçlarındaki kuruluk ve kabarma için zeytinyağı kullanmak isteyenler için birkaç pratik nokta:

• Az miktar yeter. Birkaç damla, avuçta yayıldıktan sonra uçlara ve boylara sürülür. Saç derisinden uzak tutmak, kepek eğilimi olanlar için daha güvenlidir.
• Yıkamadan önce uygulamak. Yağ bir süre bekledikten sonra şampuanla yıkanırsa saçta ağırlık ve yağlı görünüm kalmaz. Zeytinyağı suyla gitmez; iki kez şampuan gerekebilir.
• Pahalı yağ gerekmez. Saç için sızma zeytinyağının riviera ya da rafine yağa üstünlüğünü gösteren bir çalışma yok; sızmanın değeri sofrada (sızma, natürel, riviera farkı).
• Tahriş olursa bırakmak. Kaşıntı, kızarıklık ya da sivilce artarsa kullanım kesilmelidir.

Okurken dikkat

Sosyal medyada ve ürün tanıtımlarında "zeytinyağı saçı uzatır, dökülmeyi durdurur" iddiaları çok yaygın. Dayandıkları çalışmalar çoğu zaman fare deneyleri ya da başka yağlarla yapılmış testlerdir. Saç dökülmesinin birçok nedeni olabilir; ani ya da fazla dökülmede kendi kendine yağ denemek yerine hekime başvurmak gerekir.

Özet

Zeytinyağı saç teline sürülebilir: yüzeyi kaplar, yumuşaklık ve parlaklık verir, bir kısmı zamanla tele geçer. Saç çıkardığına dair tek veri, farede saf oleuropeinle yapılmış bir deneydir. Kepeğe yatkın saç derisinde oleik asit tahriş edici olabilir; NHS bebeklerde konak için zeytinyağı önermiyor. Laboratuvar deneyinde zeytinyağı bitleri öldürmedi.

İlgili yazılar: Zeytinyağının zararları var mı? · Zeytin yaprağı çayı nasıl yapılır?