Zeytinyağı cilde ve yüze sürülür mü? Kanıt ne diyor?

Sürülebilir, ama sürmeden önce kanıtın ne dediğini bilmek gerekir. Zeytinyağı cildin üstünde ince bir yağ tabakası bırakır ve kısa sürede yumuşama hissi verir. Ancak hakemli çalışmalar, düzenli kullanıldığında deri bariyerini zayıflatabildiğini gösteriyor. Bu yüzden İngiltere'deki Ulusal Egzama Derneği (National Eczema Society) zeytinyağını artık önermiyor. Güneşten koruma gücü de yok denecek kadar azdır. Kısacası zeytinyağı mutfakta değerli bir besindir ama kanıtlara bakıldığında iyi bir nemlendirici sayılmaz.

Zeytinyağı cildi nemlendirir mi?

Bir anlamda evet. Yağ, derinin en dış katmanı olan stratum corneum'un üstünde bir film oluşturur ve suyun buharlaşmasını bir süre yavaşlatır. Yenidoğanlar üzerinde 2016'da yapılan bir pilot denemede, zeytinyağı sürülen bebeklerin derisindeki nem ölçümü yağ sürülmeyenlere göre daha yüksek çıktı.

Ama nem tek ölçü değildir. Derinin koruyucu işini, hücrelerin arasındaki düzenli lipit katmanları görür. Su kaybını asıl önleyen ve mikropların, alerjenlerin girişini zorlaştıran yapı budur. Zeytinyağıyla ilgili soru işareti de tam burada başlıyor.

Deri bariyeri üzerine yapılan çalışmalar ne buldu?

İki çalışma öne çıkıyor. İkisi de İngiltere'de, aynı araştırma çevresinden.

Danby ve arkadaşları, 2013 (Pediatric Dermatology). Atopik dermatit öyküsü olan ve olmayan 19 yetişkin gönüllü, kollarına günde iki kez yağ sürdü. İlk grup yalnız zeytinyağını beş hafta kullandı. İkinci grup zeytinyağı ile ayçiçek yağını dört hafta boyunca iki ayrı kolda karşılaştırdı. Zeytinyağı stratum corneum bütünlüğünü anlamlı ölçüde azalttı ve hafif kızarıklığa yol açtı. Ayçiçek yağı ise bütünlüğü korudu, kızarıklık yapmadı ve nemi artırdı. Yazarlar zeytinyağının kuru ciltte ve bebek masajında kullanılmamasını önerdi.

Cooke ve arkadaşları, 2016 (Acta Dermato-Venereologica). OBSeRvE adlı pilot denemede 115 sağlıklı, zamanında doğmuş bebek üç gruba ayrıldı: zeytinyağı, ayçiçek yağı ya da yağsız bakım. Yağlar dört hafta boyunca günde iki kez sürüldü. İki yağ grubunda da nem arttı. Ancak deri lipit katmanlarının yapısı yağsız gruba göre daha az gelişti. Su kaybı, deri pH'ı ve kızarıklıkta anlamlı fark çıkmadı. Yazarlar çalışmanın klinik sonuç ölçecek güçte olmadığını belirtti ve daha fazla araştırma yapılana kadar yenidoğan derisine yağ önerirken dikkatli olunmasını istedi.

İki çalışma da küçük. Hiçbiri zeytinyağının egzamaya yol açtığını kanıtlamıyor. Ama aynı yöne işaret ediyorlar ve şu an elimizdeki en iyi veri bunlar.

Zeytinyağı ile ayçiçek yağı neden farklı sonuç verdi?

Fark yağ asidi bileşiminden geliyor olabilir. Zeytinyağında baskın yağ asidi oleik asittir. Uluslararası Zeytin Konseyi (IOC) ticari standardına göre zeytinyağındaki oleik asit oranı yüzde 55 ile 83 arasında değişir. Ayçiçek yağında ise linoleik asit baskındır.

Oleik asidin deri lipit katmanlarının düzenini gevşettiği uzun zamandır biliniyor. Kozmetik ve ilaç sanayisi bu özelliği, başka maddelerin deriden geçişini kolaylaştırmak için kullanır. Danby ve arkadaşları, zeytinyağının bariyeri zayıflatmasını bu mekanizmayla açıklıyor. Linoleik asit ise derinin kendi seramidlerinin yapı taşlarından biridir. Bu bir açıklama önerisidir, kesin bir hüküm değil.

Zeytinyağını yemekte değerli kılan yağ asidi ve vitamin profili ile deride nasıl davrandığı ayrı konulardır. Ağızdan alınan oleik asit ile deriye sürülen oleik asit aynı şekilde etki etmez.

Egzama ve kuru ciltte kullanılır mı?

Bu konuda kurumların tutumu açık. Ulusal Egzama Derneği saçlı deri egzaması sayfasında "Zeytinyağı, deri bariyerine zarar verdiği bulunduğu için artık önerilmemektedir" diyor. Seboreik dermatit sayfasında da aynı ifadeyi kullanıyor. Tamamlayıcı tedaviler sayfasında ise zeytinyağının aromaterapi yağları için taşıyıcı yağ olarak da artık önerilmediğini belirtiyor. Kuru cilt ve egzamada önerilen yol, bariyeri onarmak üzere üretilmiş ve hekimin ya da eczacının seçtiği nemlendiricilerin (emoliyanların) bol ve sık kullanılmasıdır.

Bebeğe zeytinyağı sürülür mü?

Halk kültüründe bebeğe zeytinyağı sürmek yaygındır. Melike Kaplan ve Seda Karaöz Arıhan'ın zeytinyağının halk tıbbındaki yerini inceleyen çalışmasında, pişik için ısıtılıp soğutulmuş yağla bebeği silmek ve bebeği yağla ovmak gibi uygulamalar kayıtlı. Ancak bu çalışma bir gelenek derlemesidir, etkinlik ölçmez.

Ölçüm yapan tek deneme yukarıdaki 2016 pilot çalışmasıdır. Bulgusu nedeniyle araştırmacılar yenidoğan derisine zeytinyağı sürülmesini önermiyor. Egzama riski yüksek bebekler için (ailede atopi öyküsü varsa) bu dikkat daha da önemlidir.

Zeytinyağı bronzlaştırır mı, güneşten korur mu?

Zeytinyağı bronzlaşmayı hızlandırmaz ve güneşten korumaz. İnternette dolaşan "zeytinyağının SPF'si 8" bilgisi, Kaur ve Saraf'ın 2010'da Pharmacognosy Research'te yayımladığı bir laboratuvar çalışmasından geliyor. Bu çalışmada yağlar alkol ve su karışımında seyreltildi ve spektrofotometrede ultraviyole ışığı soğurmaları ölçüldü. Yani yöntem insan derisinde test değil, bir tarama ölçümüdür. Yazarlar da yöntemi in vivo SPF testinin yerine geçen bir araç olarak değil, ona eklenen bir araç olarak tanımlıyor.

Martiniaková ve arkadaşlarının 2021'de Photochemical & Photobiological Sciences'ta yayımladığı çalışma 14 bitkisel yağı yeniden laboratuvarda ölçtü, en çok övülen beşini de gönüllülerin derisinde test etti. Yazarlar bu seyreltme yönteminin bitkisel yağlar gibi koruması çok düşük maddelerde temelden hatalı olduğunu yazdı. İnsan derisinde ölçülen değerler 1,2 ile 2,8 arasında kaldı; zeytinyağı bu beş yağ arasında değildi. SPF 1, hiç koruma olmaması demektir.

Karşılaştırma için Amerikan Dermatoloji Akademisi (AAD) en az SPF 30, geniş spektrumlu ve suya dayanıklı bir güneş koruyucu öneriyor. AAD'ye göre bronzlaşmanın kendisi derinin ultraviyole ışınla hasar gördüğünün işaretidir. Bronz görünüm isteyenlere AAD'nin önerisi kendiliğinden bronzlaştıran ürünler ve yanında yine güneş koruyucudur. Yağlanıp güneşte yatmak bu korumanın yerini tutmaz.

Göbek deliğine zeytinyağı sürmenin bir faydası var mı?

Sosyal medyada göbek deliğine yağ damlatmanın sindirimi, cildi ya da hormonları düzenlediği söyleniyor. Bu iddiayı sınayan hakemli bir çalışma bulamadık. Göbek deliği deriden ibarettir. Oradan sürülen yağın iç organlara ulaşıp bir etki yaptığını gösteren bir mekanizma ya da ölçüm yok. Zararsız bir alışkanlık olabilir ama bir sağlık uygulaması değildir.

Kozmetikte hangi zeytinyağı kullanılır?

Gıda sınıfları (sızma, natürel, riviera) tadı ve kimyasal kaliteyi tanımlar. Deriye sürmek için sızma şart değildir. Sızmanın asıl farkı olan polifenoller ağızdan alındığında anlam taşır. Deri üzerindeki etkileri için yeterli klinik veri yok.

Zeytinyağının deriyle en eski ve sağlam ilişkisi sabundur. Yağ, sodyum hidroksitle sabunlaştırılınca artık yağ değil, temizleyici bir yağ asidi tuzudur; deride kalmaz, durulanır. Halep, Kastilya ve Marsilya sabunlarının geçmişini zeytinyağı sabununun tarihi yazısında, gerçek ürünü seçmeyi de zeytinyağı sabunu rehberinde anlattık.

Kısaca ne yapmalı?

Sağlıklı bir yetişkinin zaman zaman makyaj temizlemek ya da kuru dirseğini yumuşatmak için zeytinyağı kullanmasının zararını gösteren bir veri yok. Ama düzenli nemlendirici olarak, egzamalı ciltte ve yenidoğan derisinde kanıt zeytinyağından yana değil. Güneş koruyucu yerine de geçmez. Süregen cilt sorunlarında ürün seçimini dermatoloğa danışın.