İspanya kasımda karar veriyor: 1,6 milyon ton rekoltenin bir kısmı piyasadan çekilecek mi?

İki gün önce Endülüs'ün aforosunu yazdık: 1.261.200 ton. Ulusal rakam 1 Ekim'de geldi ve asıl haber rakamın kendisi değil, yanına eklenen cümle: Madrid piyasadan yağ çekmeyi masaya koydu.

İspanya Tarım, Balıkçılık ve Gıda Bakanı Luis Planas, 2026/27 sezonunun ilk ulusal aforo tahminini — hasat öncesi resmî rekolte tahminini — Jaén'de düzenlenen basın toplantısında açıkladı: 1.602.596 ton zeytinyağı, geçen hasada göre %23 fazla. Bakanlık bunu "orta-yüksek" bir üretim olarak tanımlıyor.

Rakam ve dağılımı

Endülüs tek başına ulusal üretimin %79'unu veriyor. İl bazında yük yine aynı yerde: Jaén 575.000 ton, yani bütün İspanya'nın %36'sı. Bakanlığın duyurusuna göre Katalonya, Aragon, Balear Adaları, Madrid, Murcia ve Navarra'da ise bu sezon üretim düşüşü bekleniyor.

Planas tahminin gerekçesini geçen ilkbahara bağladı: ılıman sıcaklıklar ve bol yağış iyi bir çiçeklenme ve meyve tutumu sağlamış. Ama rakamın ön tahmin olduğunu da açıkça söyledi — önümüzdeki haftaların havası ve özellikle yazın yüksek sıcaklıklarından sonra susuz bahçelerin randımanı tabloyu değiştirebilir. Rekolte tahminlerinin ne zaman kesinleştiğini daha önce ayrıca yazmıştık; bu uyarı o yazıdaki mantığın bakanlık ağzından tekrarı.

Asıl haber: kasımın ilk yarısı

Devreden sezon stoku da eklendiğinde İspanya'daki toplam kullanılabilir arzın 2 milyon ton dolayına gelmesi mümkün. Planas, bu tabloda geçici piyasadan çekme normunun devreye alınıp alınmayacağına kasımın ilk yarısında karar verileceğini söyledi. Karar Üretim ve Piyasalar Genel Müdürlüğü'nün çıkaracağı bir kararnameyle alınacak.

Takvim de netleşti: özerk bölgeler ekim ayı boyunca aforo rakamlarını düzeltebilecek, devreden stokun kesin verisi ayın ortasında belli olacak. Karar bu iki veri tamamlandıktan sonra verilecek.

Mekanizmanın dayanağı, AB ortak piyasa düzeninin 167 bis maddesi — İspanya'nın Avrupa Komisyonu önünde savunarak getirdiği düzenleme. Piyasada arz fazlası varsa yağın bir bölümü bir sonraki sezona kadar piyasa dışında tutulabiliyor, gıda dışı kullanıma yönlendirilmesi de mümkün; hangi kategorinin bağlanacağını her işletme kendisi seçiyor. Bakanlığın temmuzda kamu görüşüne açtığı taslak norma göre tetikleyici ölçüt şu: sezon başı stok artı üretim tahmini toplamı, önceki altı sezonun aynı toplamının ortalamasının %120'sine ulaşırsa norm devreye girebiliyor. Norm, 2026/27 sezonunda uygulanmak üzere 31 Ekim'e kadar kabul edilebilir.

Ölçütün kendisi de dikkat isteyen bir ayrıntı taşıyor: kıyas noktası sabit bir rakam değil, önceki altı sezonun ortalaması. O altı sezonun içinde İspanya'nın kuraklıkla geçen yılları da var; yani ortalama aşağı çekilmiş durumda ve %120 eşiği, normal bir referans dönemine kıyasla daha kolay aşılabilir hale geliyor. Hesabın tamamlanması için eksik olan tek veri, ayın ortasında açıklanacak devreden stok.

Planas mekanizma için "titizlik" ve "ihtiyat" istedi; bunun bugüne kadar hiç uygulanmamış olağanüstü bir önlem olduğunu hatırlattı ve peşin hüküm vermekten kaçındı: sırası geldiğinde ya çekim yapılacak, ya da geçen sezon olduğu gibi yapılmayacak. Çiftçi örgütleri COAG, UPA ve Asaja ise maddenin işletilmesini isteyen taraf — İspanya'da maliyetin satış fiyatının üstüne çıktığını daha önce rakamla yazmıştık, talebin arkasındaki tablo o.

İthalat tartışması kapandı mı

Planas, Tunus gibi ülkelerden gelen yağın İspanya'daki fiyat oluşumunda belirleyici olduğu iddiasını da reddetti. Bakanlık analizine göre bu işlemlerin tamamı — AB anlaşması kapsamındaki düşük gümrüklü ithalat, normal gümrük vergili ithalat ve dahilde işleme rejimiyle gelip üçüncü ülkelere yeniden ihraç edilen yağ — en yüksek senaryoda İspanya'da dönen toplam hacmin yalnız %5,82'si. Bakana göre bu hacim temelde ihracat pazarını besliyor ve menşe fiyatlarının seyrini anlamlı biçimde değiştirmiyor. Oysa Endülüs'ün Kuzey Afrika ithalatına karşı açtığı cephe tam bu iddianın üzerine kuruluydu; bakanlık bölgedeki itirazın karşısına kendi hesabını koymuş oldu.

Fiyat gerilimi ve küçük üreticinin şikâyetleri konusunda Planas, Gıda Zinciri Kanunu'nun uygulanmasına işaret etti: hedef, üreticinin yalnız maliyetini karşılaması değil, emeğinden hakkıyla kazanç elde etmesi. Bakan, Deoleo'nun satış sürecinde ise özel bir işleme karışmaktan kaçındı, ama İspanya'daki sınai kapasitenin ve üretim merkezlerinin korunması konusundaki kaygısını dile getirdi — vetodan geri adım atılan süreci ayrıca izlemiştik.

Türkiye'ye bakan tarafı

Bu karar Türkiye'de de fiyat demek. Sitedeki güncel veriyle: Edremit borsasında sızma zeytinyağı 298,23 ₺/kg tescil edildi (25 Eylül), İspanya'da haftalık üretici fiyatı ise 3,45 €/kg — ECB'nin 1 Ekim kuruyla (1 € = 55,3993 ₺) yaklaşık 191 ₺. Fark, Türk yağının pahalı olmasından çok İspanya'daki arz baskısından geliyor.

İzmir'de bir araya gelen sanayici ve ihracatçıların bu sezon için telaffuz ettiği 500-600 bin ton, İspanya'nın tek başına açıkladığı rakamın üçte biri kadar; devreden stokla birlikte oran dörtte bire iniyor. Kasımda Madrid'in vereceği karar, Türk ihracatçısının karşısına çıkacak dünya fiyatının tavanını belirleyen etkenlerden biri olacak: çekim yapılırsa arzın bir bölümü bir sezon rafa kalkar, yapılmazsa 2 milyon tonluk arz fiyatı aşağı bastırmaya devam eder.

İzlenmesi gereken bir ayrıntı daha var. Çekim kararı çıkarsa hangi kategorinin bağlanacağını her işletme kendisi seçeceği için arz, sızma–natürel–rafinajlık ayrımında eşit azalmayacak. Türk ihracatçısının üçüncü pazarlarda karşılaştığı şey toplam tonaj değil, bu bileşim; dolayısıyla kasımdaki karardan sonra asıl soru "ne kadar çekildi" değil, "hangi kaliteden çekildi" olacak.