Dekara 20 ağaç mı, 250 mi? Sık dikim tartışması

Bir dekar zeytinliğe kaç ağaç dikilir?

Türkiye'de alışılmış cevap 15-25 ağaç. İspanya'da, İtalya'da, İsrail'de aynı alana 200-300 fidan dikiliyor. Aradaki fark bir tercih meselesi değil; bambaşka iki üretim modeli.

Bu yazı o iki modeli ve aralarındaki ekonomik farkı anlatıyor.

Dört sıklık kademesi

Kaynak: Atmaca ve Ülger (2017). Sulanan koşullarda geleneksel dikim dekara 20-40 ağaca kadar çıkabiliyor; susuz koşullarda 15-25 ağaç öneriliyor.

Süper sık dikimde ağaçlar 3 × 1,35 metre gibi aralıklarla, adeta bir bağ gibi sıralanır. Ağaç değil, çit yetiştirilir; hasat, üzüm hasat makinelerine benzeyen sürekli hasat makineleriyle yapılır.

Asıl fark: paranın geri dönüş süresi

Çalışmanın aktardığı en çarpıcı rakam bu:

Yedi yıllık fark, bir insanın iş hayatında ciddi bir farktır. Sebebi basit: sık dikilen bahçe daha erken verime geçer ve birim alandan daha çok ürün alınır.

Ama bir uyarı gerekiyor: bu rakamlar İspanya ve benzeri koşullar için. Türkiye'de aynı sonucu vereceği garanti değil — ve nedenini birazdan yazacağız.

En kârlı sıklık her zaman en yüksek sıklık değil

Aynı çalışmada aktarılan bir denemede, farklı sıklıklar karşılaştırıldığında en yüksek ekonomik getiri dekara 31,2 ağaçta alınmış.

Yani "ne kadar sık o kadar iyi" doğru değil. Sıklık arttıkça ağaç başına verim düşer, gölgelenme artar, budama ve sulama zorunlu hale gelir. Bir noktadan sonra eklenen her ağaç, kendinden öncekinin verimini yiyor.

Süper sık dikimin mantığı verim değil, maliyet: hasadın makineyle yapılabilmesi. İşçilik pahalı olan ülkelerde bu her şeyi değiştirir.

Türkiye neden yapmıyor?

Kaynak çalışmanın yazıldığı dönemde Türkiye, süper sık dikim zeytin yetiştiriciliğinin yapılmadığı bir ülke konumundaydı.

Bugün bu değişti. Sık dikim, piyasadaki yaygın adıyla "bodur zeytin", Türkiye'de ticari bir yetiştiricilik biçimi hâline geldi: Arbequina ve Arbosana fidanları fidancılık sektöründe standart ürün olarak satılıyor, konuya ayrılmış bilgilendirme siteleri var ve sıra üzeri hasat makineleri artık yerli üreticiler tarafından da yapılıyor.

Ama aşağıdaki tespitin sebebe ilişkin kısmı hâlâ geçerli — ve asıl değerli olan o.

Denemeler var ama sonuçları olumsuz — ve sebebi teknik bir hata: süper sık dikime uygun İspanyol çeşitleriyle kurulan bahçeler, küçük alanlarda ve geleneksel yöntemlerle yetiştirilmiş. Süper sık dikim bir çeşit tercihi değil, bir sistem: makine, sulama, budama rejimi ve parsel büyüklüğü birlikte gelmezse çalışmıyor.

İkinci engel çeşit. Süper sık dikimde dünyada kullanılan çeşitler ağırlıkla Arbequina, Arbosana, Koroneiki gibi küçük taçlı, erken verime yatan çeşitler. Türkiye'nin ana çeşitleri — Memecik, Edremit, Gemlik — bu sisteme uyum için ıslah edilmiş değil. Her ülke kendi çeşitlerinden süper sık dikime uygun olanları saptamak için ıslah çalışması yürütüyor; bu uzun soluklu bir iş.

Bizim hesabımıza ne oldu?

Bu sitede daha önce zeytinliği kesmenin maliyetini hesaplamıştık ve dekar başına 20 ağaç varsaymıştık.

Bu çalışma o varsayımı doğruluyor: geleneksel dikimde susuz koşullarda dekara 15-25 ağaç öneriliyor. Yani hesap, Türkiye'nin yaygın modeli için doğru zeminde duruyor.

Ama şunu da gösteriyor: aynı hesap süper sık dikim için tamamen farklı çıkardı. Dekara 250 fidan dikilen bir bahçede ne yatırım maliyeti, ne verime geçiş süresi, ne de kesilmesi hâlindeki kayıp aynıdır. Bizim rakamımız Türkiye'nin bugünkü gerçeği için geçerli; modele göre değişir.

Sık dikimin gizli maliyeti

Tabloya bakıp "o zaman herkes sık diksin" demek kolay. Ama bu modelin görünmeyen tarafları var:

Su zorunlu. Geleneksel zeytinlik susuz yetişebilir; süper sık dikim sulamasız düşünülemez. Kurak bölgede bu, en başta elenme sebebidir.

Makine yatırımı. Sürekli hasat makinesi pahalıdır ve ancak belirli büyüklükteki parsellerde ekonomik olur. Küçük ve parçalı bahçelerde anlamı yoktur — ki Türkiye'de zeytinliklerin yapısı büyük ölçüde budur.

Ömür kısalır. Geleneksel zeytin ağacı yüzlerce yıl yaşar. Süper sık dikim bahçeleri bir meyve bahçesi gibi planlanır ve daha kısa bir ekonomik ömürden sonra yenilenir. "Dedemden kalma zeytinlik" kavramı bu modelde yoktur.

Çeşit bağımlılığı. Sisteme uygun çeşitler ağırlıkla ithal. Bu, coğrafi işaret ve yerel çeşit çeşitliliği açısından ayrı bir tartışma.

Özet

• Türkiye'de geleneksel dikim dekara 10-25 ağaç; dünyada süper sık dikim 200-300 fidan.
• Süper sık dikimde yatırım 8 yılda, yarı sık dikimde 15 yılda geri dönüyor.
• Ama en yüksek ekonomik getiri her zaman en yüksek sıklıkta değil — bir denemede dekara 31,2 ağaç en kârlı çıkmış.
• Süper sık dikimin amacı verim değil makineli hasat; işçiliğin pahalı olduğu yerde mantıklı.
• Türkiye bu modeli uygulamıyor. Denemeler, sistemi geleneksel yöntemle kurmaya çalıştığı için başarısız olmuş.
• Engel çift taraflı: çeşit (Memecik, Gemlik uygun değil) ve yapı (küçük, parçalı, susuz bahçeler).

Kaynak

t; Atmaca, S. ve Ülger, S. (2017). Türkiye ve Dünyada Sık Dikim Zeytin Yetiştiriciliği. Zeytin Bilimi, 7(1): 17-24.

İlgili yazılar: Zeytinliği kesmek: 10 yıllık bir karar · Zeytin çeşitleri · Erken hasat · Zeytin ağacı nasıl yetiştirilir