İspanya'nın rekabet kurumu yağ çekme normuna karşı: "rekabete ve tüketiciye çok olumsuz"

İspanya'nın kasımda vereceği kararın önüne yeni bir belge düştü. Ülkenin rekabet otoritesi CNMC (Ulusal Piyasalar ve Rekabet Komisyonu), Tarım, Balıkçılık ve Gıda Bakanlığı'nın 2026/2027 sezonu zeytinyağı pazarlama normu taslağı hakkındaki raporunu 5 Ekim'de yayımladı. Hüküm kısa: arz fazlası halinde yağın bir bölümünü piyasadan çekmek, "rekabet ve tüketiciler üzerinde çok olumsuz etkiler" doğurabilir.

Taslağın mantığını ve kasım takvimini daha önce yazmıştık. Rapor tam o takvimin ortasına geldi: norm, 2026/27'de uygulanabilmek için ekim sonuna kadar kabul edilmek zorunda.

Normun iki eşiği

Raporun açtığı en yararlı ayrıntı, mekanizmanın tek değil iki hesaba dayandığı. Taslağın 4. maddesi ölçünün ne zaman devreye gireceğini söylüyor: sezon başı stok ile üretim tahmininin toplamı, önceki altı sezonun aynı toplamının ortalamasının %120'sine ulaşır ya da aşarsa.

5. madde ise çekilecek miktarı hesaplıyor ve burada kıyas değişiyor: 2026/27 için tahmin edilen kaynaklar ile son altı sezonun en yüksek iki pazarlama değerinin ortalamasının %120'si arasındaki fark esas alınıyor. Yüzdeyi Üretim ve Piyasalar Genel Müdürlüğü bir kararla belirleyecek ve bu oran tahmini üretimin %20'sini aşamayacak. Yükümlülük 6. maddeyle yağ üreten işletmelere, yani sıkım tesislerine veriliyor: çekmeyi ve depolamayı onlar yapacak.

CNMC'nin itirazı

Kurumun gerekçesi üç başlıkta toplanıyor: ölçü piyasadaki ürün miktarını sınırlar; fiyatı, kaliteyi ve arzın çeşitliliğini etkiler; değer zincirinin rekabetçi işleyişini bozar. CNMC ayrıca ölçünün uygulanmasının eksiksiz bir piyasa teşhisine dayanması gerektiğini söylüyor ve etkilerinin sayısallaştırılmasını istiyor — fiyat, tüketim, üreticinin ve zincirdeki diğer operatörlerin kârlılığı üzerinde, özellikle düşük gelirli tüketiciler açısından.

Metodoloji eleştirisi daha teknik ama daha çarpıcı. Altı sezon ortalamasını kıyas almak, istisnai ölçüde yüksek ya da düşük üretim yıllarının etkisini süzen bir mekanizma içermiyor. CNMC'ye göre yakın dönemin tarihsel maksimumlarına bağlı bir eşik gerçekten olağanüstü arz fazlası durumlarını daha iyi ayırt edebilirdi; ortalamaya dayalı %120 eşiği ise normal piyasa koşullarından yeterince istisnai bir sapmayı yansıtmayabilir. Hesap ağırlıkla arz değişkenlerine bakıyor; talep ve ticaret akışları denkleme girmiyor.

Kurum, AB ortak piyasa düzeninin 167 bis maddesini de hatırlatıyor: arzı düzenlemek için getirilen pazarlama normları, normalde mevcut üretimin aşırı bir yüzdesini bloke etmemek koşuluna bağlı.

Maliyet kimin cebinden

Çekilen yağın bir sezon boyunca depoda tutulması zorunluluğu operatörler için masraf üretiyor. Rakam bakanlığın kendi düzenleyici etki analizinden geliyor: ölçünün en geniş uygulandığı senaryoda depolama maliyeti toplam 9,24 ile 11,68 milyon euro arasında. Analiz bu masrafın, ölçünün sağladığı gelir istikrarıyla telafi edilebileceğini savunuyor.

CNMC bu cümleyi tersinden okuyor: arzın çekilmesi yüzünden tüketicinin ödeyeceği daha yüksek fiyattan doğan gelir artışı, o tutarlarda ölçünün kendi maliyetini karşılamaya gidecek. Yani masrafı finanse eden, nihai alıcı.

Altı öneri

CNMC normu reddetmiyor, altı maddede daraltmasını istiyor: çekmenin gerçekten olağanüstü bir arz fazlasına karşılık geldiğini talep ve ticaret akışı verisiyle kanıtlamak; %20 sınırının "gereken asgari kısıtlama" olduğunu gösterecek metodolojiyi netleştirmek; çekmeyi yalnız gerekli kategorilerle sınırlamak ve her işletmeye bırakılan kategori seçme özgürlüğünü gerekçelendirmek; yükümlü işletmeleri netleştirmek — küçük sıkım tesislerinin dışlanmasındaki görünür çelişkiyi nesnel ve ayrımcı olmayan ölçütlerle çözmek, yeni kurulanlar dahil; ölçü devreye girmeden önce bir denetim planı tanımlamak ve operatörler arasında hassas veri paylaşımını önlemek; ölçütleri, aşamaları ve süreleri belli bir izleme süreci kurup koşullar değişirse ölçüyü ayarlamak ya da kaldırmak.

CNMC'nin bu türden raporları danışma niteliğinde; kurum hükümet, bakanlıklar, özerk bölgeler ve meslek örgütlerinin talebiyle ya da re'sen görüş verebiliyor. Yani rapor normu durdurmuyor — ama Madrid'in kasımda vereceği kararın gerekçesini yazarken aşması gereken bir metin bırakıyor.

Türkiye'ye bakan tarafı

Tavanın büyüklüğü meselenin özü. İspanya'nın 1 Ekim'de açıkladığı 1.602.596 tonluk aforonun %20'si yaklaşık 320 bin ton — Türkiye'nin bu sezon için konuştuğu rekoltenin yarısından fazlası, tek bir ülkenin piyasa dışında tutabileceği miktar.

İhracatçı için iki senaryo var. Çekim yapılırsa dünya arzının bir bölümü bir sezon rafa kalkar, fiyat yukarı bakar. CNMC'nin itirazı kabul görür de norm daraltılırsa — ya da hiç devreye girmezse — 1,6 milyon tonluk üretim ve devreden stok fiyatı aşağı bastırmaya devam eder. Bugünkü tabloda Edremit borsasında sızma 298,23 ₺/kg (25 Eylül), İspanya'da üretici fiyatı 3,45 €/kg; ECB'nin 5 Ekim kuruyla fark Türk yağının aleyhine.

İzlenecek ayrıntı yine kategori. Hangi kalitenin bağlanacağını her tesis kendi seçtiği için çekim, sızma-natürel-rafinajlık ayrımında eşit azalma getirmeyecek. CNMC'nin "çekmeyi gerekli kategorilerle sınırlayın" önerisi tam bu noktaya dokunuyor — ve Türk ihracatçısının üçüncü pazarlarda karşılaştığı şey toplam tonaj değil, o bileşim.