Arbequina IRTA-i18: süper yoğun dikimin klonu

Arbequina IRTA-i18, Arbequina'nın kendisi değil, ondan klonal seleksiyonla geliştirilmiş tescilli bir tipidir. Ayrımı bilmek önemli: bir bahçe kurarken "Arbequina diktim" demekle "IRTA-i18 diktim" demek aynı şey değil, çünkü ikisinin dikim sıklığı, verime geçiş hızı ve hasat yöntemi farklı planlanır.

Klonal seleksiyon ne demek?

Bir çeşidin içinde ağaçtan ağaca küçük farklar vardır. Klonal seleksiyon, bu farklar arasından istenen özellikleri taşıyan tek bir ağacı seçip onu çelikle çoğaltmaktır. Sonuçta ortaya çıkan bahçe genetik olarak tek tip olur: ağaçlar aynı anda çiçek açar, aynı anda olgunlaşır. Makineli hasat için bu tek tiplik şarttır — çünkü hasat makinesi ağaç ağaç olgunluk gözetmez.

IRTA-i18 bu yolla İspanya'da geliştirildi ve süper yoğun (bodur) dikim sistemleri için seçildi. Adındaki IRTA, seçimi yapan Katalonya araştırma kurumunun kısaltmasıdır.

Süper yoğun dikim neyi değiştirir?

Geleneksel zeytin bahçesinde ağaçlar 6×8 ya da 7×7 metre aralıkla dikilir; dekara 17-27 ağaç düşer. Süper yoğun sistemde sıra arası daraltılır, ağaçlar duvar gibi bir şerit oluşturur ve dekara ağaç sayısı kat kat artar. Ölçüm kayıtlarımızda Arbequina için dekara 27,7 ağaç değeri geçiyor; süper yoğun sistemler bunun çok üstüne çıkar.

Bu sistemin üç sonucu var. Birincisi erken verim: ağaç küçük tutulduğu için kök ve gövde yatırımı azalır, meyve daha erken gelir. İkincisi makineli hasat: sıra üzerinden geçen hasat makinesi, elle toplamaya göre işçilik maliyetini büyük ölçüde düşürür. Üçüncüsü kısalan ömür: yoğun sistemde ağaçlar geleneksel bahçedeki gibi yüzyıllarca değil, çok daha kısa süre ekonomik ömür sürer. Bahçe bir yatırım değil, bir üretim tesisi gibi planlanır.

Soğuk dayanımı ve soğuklama

Ölçüm kayıtlarımızda Arbequina'nın soğuklama gereksinimi 289 soğuklama birimi (459 saat) olarak duruyor. Bu, karşılaştırma tablomuzdaki en düşük değerlerden biri: Adana Topağı 346 saat, Karamürsel Su 526, Domat 552, Gemlik yaklaşık 600, Memecik 624, Çakır 1000 saat.

Düşük soğuklama gereksinimi, çeşidin ılık kışı olan bölgelerde de çiçek gözü oluşturabildiği anlamına gelir — yani güney bölgeler için elverişlidir. Bunu dona dayanıklılık ile karıştırmamak gerekir; ikisi ayrı şeydir. Soğuklama kışın kaç saat serinlik gerektiğini, don dayanımı ise ağacın hangi sıcaklıkta zarar gördüğünü anlatır.

Kendine verimlilik ve tozlayıcı

Arbequina tipleri kendine verimli sayılır, yani tek başına meyve tutabilir. Ancak kendine verimli çeşitlerde bile yabancı tozlayıcı varlığı meyve tutumunu yükseltir. Süper yoğun bahçelerde tozlayıcı olarak çoğunlukla Arbosana ve Koroneiki kullanılır. Fidan seçimi aşamasında tozlayıcı planı, dikim planının parçası olarak yapılmalıdır.

Yağ oranı ve kalite

Arbequina yağı meyvemsi, tatlı ve düşük acılıkta bir profil verir; keskin bir yağ arayanlar için değil, yumuşak bir yağ arayanlar için uygundur. Bu profil süper yoğun sistemde erken hasatla birleşince duyusal özellikleri güçlü ama ömrü kısa bir yağ verir.

Karşılaştırma için: ölçüm kayıtlarımızda yağ oranı en yüksek çeşitlerde Kalem bezi ve Kilis yağlığı %31 ile başı çekiyor, Gemlik %29-30'da. Arbequina bu listede üst sıralarda değildir; sistemin avantajı meyvedeki yağ oranından değil, dekara toplam verimden ve düşük işçilikten gelir.

Türkiye'de kurarken nelere bakmalı

Süper yoğun sistem sermaye yoğun bir tercih: fidan sayısı yüksek, direk-tel sistemi gerekiyor, sulama neredeyse zorunlu ve hasat makinesine erişim şart. Makine yoksa sistemin ana avantajı ortadan kalkar; sık dikilmiş bir bahçeyi elle toplamak geleneksel bahçeden daha zordur.

İkinci soru toprak ve su. Yoğun sistem kuraklığa geleneksel bahçe gibi dayanmaz, çünkü kök hacmi küçüktür. Üçüncüsü pazar: yağın hangi kanalda satılacağı belli olmalı, çünkü bu sistem birim maliyeti düşürerek kazandırır, prim fiyatla değil.

Türkiye'de yetişen çeşitlerin ölçülmüş verilerini çeşit sayfalarında karşılaştırabilirsiniz.