Zeytinyağı bağışıklığı güçlendirir mi? Akdeniz diyeti denemesi, bağırsak çalışması ve tek pilot COVID-19 denemesi ne diyor?
Zeytinyağının bağışıklığı güçlendirdiğini ya da enfeksiyondan koruduğunu gösteren sağlam bir insan denemesi bulamadık. Elimizde 112 kişilik bir Akdeniz diyeti denemesi, 10 kişilik bir bağırsak çalışması ve 88 kişilik tek bir pilot COVID-19 denemesi var; hiçbiri enfeksiyon sıklığının azaldığını göstermiyor.

Kısa cevap: "Zeytinyağı bağışıklığı güçlendirir" ya da bir enfeksiyondan korur diyebilecek sağlam, büyük bir insan denemesi bulamadık. Elimizde üç şey var: yüksek riskli yaşlılarda damar iltihabıyla ilişkili hücre ve kan göstergelerini düşüren 112 kişilik bir Akdeniz diyeti denemesi, 10 kişilik küçük bir bağırsak bağışıklığı çalışması ve 88 yetişkinle yapılmış tek bir pilot COVID-19 denemesi. Hiçbiri "enfeksiyona yakalanma sıklığı azaldı" demiyor.
Bu yazıda üç çalışmanın ne yaptığına, neyi gösterdiğine ve neyi gösteremediğine bakıyoruz.

Rakamlarla
| Çalışma | Kimler, ne kadar | Ne yapıldı | Bulgu |
|---|---|---|---|
| Mena ve ark. 2009, Am J Clin Nutr | 112 yaşlı (ortalama 68), diyabet ya da en az 3 kalp-damar risk etkeni, 3 ay | Sızma zeytinyağı eklenmiş Akdeniz diyeti, fındık eklenmiş Akdeniz diyeti ya da düşük yağlı diyet | İki Akdeniz grubunda monosit CD49d ve CD40 ile serum IL-6 ve sICAM-1 azaldı; sVCAM-1 ve CRP yalnız zeytinyağlı grupta azaldı |
| Martín-Peláez ve ark. 2016, Nutrients | 10 yüksek kolesterollü, çaprazlamalı, 3 hafta | Günde 25 mL, fenol içeriği farklı üç sızma yağ | En yüksek fenollü yağda IgA kaplı bakteri oranı artma eğiliminde; plazma CRP yükseldi |
| Rodríguez-Argente ve ark. 2023, Immun Inflamm Dis | 88 yetişkin (84'ü tamamladı), 3 ay | Yüksek fenollü zeytinyağı, günde iki kez 2 mL, ağız-yutak mukozasına; ya da tedavi yok | COVID-19 görülme sıklığında fark yok; belirtilerin düzelme süresi ortancada 3 güne karşı 7 gün; şiddette fark yok |
"Bağışıklığı güçlendirmek" ölçülebilir mi?
Bu ifade tek bir ölçüme karşılık gelmiyor. Denemeler genellikle iki şeyden birine bakar: kandaki ya da hücredeki bir gösterge (iltihap molekülleri, antikor, hücre yüzeyi işaretleri) ya da somut bir sonuç (kaç kişi hastalandı, belirtiler kaç gün sürdü). Gösterge değişir ama hastalık sıklığı değişmeyebilir; bu yüzden aşağıdaki bulguları "güçlendiriyor" diye okumak yanıltıcı olur.
Akdeniz diyeti denemesi: damar iltihabı göstergeleri
Mena ve arkadaşları, diyabeti olan ya da en az üç kalp-damar risk etkeni taşıyan 112 yaşlıyı rastgele üç gruba ayırdı: sızma zeytinyağı eklenmiş Akdeniz diyeti, fındık eklenmiş Akdeniz diyeti ve düşük yağlı diyet. 106 kişi çalışmayı tamamladı. Üç ay sonra iki Akdeniz grubunda, lökositlerin dokulara yönelmesinde önemli bir yapışma molekülü olan CD49d ile iltihabı artıran CD40, monositlerin yüzeyinde azaldı; serum IL-6 ve sICAM-1 de düştü. sVCAM-1 ve CRP yalnızca zeytinyağı eklenmiş Akdeniz grubunda azaldı. Düşük yağlı diyette ise IL-6, sVCAM-1 ve sICAM-1 yükseldi.
Bu bulgu "iltihap göstergelerinde iyileşme" olarak okunmalı. Çalışmanın kendi amacı damar sertliği (aterogenez) ile ilgili göstergelerdi; enfeksiyon sıklığına ya da bağışıklık yanıtının gücüne bakılmadı. Ayrıca kıyaslanan, zeytinyağı değil diyetin bütünüydü ve katılımcılar kalp-damar riski yüksek yaşlılardı; sonuçları genç ve sağlıklı birine taşımak için dayanak yok.
Bağırsak denemesi: CRP düşmedi, yükseldi
Martín-Peláez ve arkadaşları 10 yüksek kolesterollü gönüllüye üçer hafta, günde 25 mL olmak üzere fenol içeriği farklı üç sızma yağ verdi. Kilogramda 500 mg fenol içeren yağ IgA ile kaplı bakteri oranını artırma eğilimi gösterdi ve plazma CRP'sini yükseltti; kilogramda 80 mg fenollü yağ ve zeytin-kekik karışımında anlamlı etki görülmedi. Yazarlar bunu, çok yüksek fenol dozlarında bağışıklık sisteminin uyarılabileceğine dair bir işaret sayıp daha fazla araştırma gerektiğini söylüyor.
İki not: örneklem 10 kişi ve CRP'nin yükselmesi, "zeytinyağı iltihabı azaltır" beklentisinin tersi yönde. Bu, tek bir çalışmanın sonucudur ve genellenemez; ama alanın tek yönlü bir hikâye olmadığını gösteriyor. Fenol içeriğinin neden önemli olduğunu yüksek polifenollü zeytinyağı neden pahalı ve oleokantal ve polifenoller yazılarında anlattık.
Tek pilot COVID-19 denemesi
İspanya'nın Talavera de la Reina kentinde yapılan çalışmada 88 yetişkin rastgele ikiye ayrıldı; 84'ü üç aylık çalışmayı tamamladı. Bir gruba günde iki kez 2 mL yüksek fenollü zeytinyağı ağız ve yutak mukozasına uygulandı, ötekine tedavi verilmedi. COVID-19 görülme sıklığında iki grup arasında fark çıkmadı. Belirtilerin düzelme süresi ise zeytinyağı grubunda ortancada 3 gün, tedavi görmeyen grupta 7 gün oldu; ama çalışma, süre şiddetle doğrudan ilişkili olmasına rağmen şiddette bir fark bulamadı.
Bu bulgunun sınırları belirgin: pilot bir deneme, tek merkez, 84 kişi ve hiçbir şey verilmeyen bir karşılaştırma grubu. Üstelik uygulanan şey yemekte kullandığımız zeytinyağı değil, çok küçük miktarda, mukozaya uygulanan özel bir yüksek fenollü yağ. Sonuç "yemeğe zeytinyağı koymak COVID-19 süresini kısaltır" şeklinde okunamaz. Tek bir pilot çalışmanın, büyük bir doğrulama denemesi olmadan bir şey kanıtlamadığı da unutulmamalı.
Laboratuvar ve bilgisayar çalışmaları
Zeytinyağının biyoaktif bileşenleri (oleuropein, oleokantal, hidroksitirozol gibi) üzerine çok sayıda çalışma var. Current Pharmaceutical Biotechnology'de 2022'de yayımlanan bir derleme, bilgisayar ortamındaki (in silico) çalışmaların zeytinyağındaki bazı bitkisel bileşiklerin SARS-CoV-2'ye karşı aday olabileceğini gösterdiğini aktarıyor. Bilgisayar modeli bir ipucu verir, insanda etki kanıtı vermez.
Avrupa Birliği ne diyor?
Zeytinyağı polifenolleri için AB'nin izin verdiği sağlık beyanı bağışıklıkla değil, kan yağlarının oksidatif strese karşı korunmasıyla ilgili. Beyan, 20 gram zeytinyağında en az 5 mg hidroksitirozol ve türevi (oleuropein kompleksi, tirozol gibi) bulunan yağlar için kullanılabiliyor; AB'nin 432/2012 sayılı tüzüğünde yer alıyor ve kaynaklar bunu zeytinyağı polifenolleri için tek izinli beyan olarak gösteriyor. Dolayısıyla bir etiketteki ya da reklamdaki "bağışıklığı güçlendirir" ifadesinin bu beyanın içinde karşılığı bulunmuyor.
Pratikte ne yapılabilir?
Zeytinyağını bağışıklığı için "kür" gibi kullanmanın kanıtı yok. Akdeniz tipi beslenmenin içinde zeytinyağı kullanmanın kalp ve damar sağlığı açısından daha güçlü gerekçeleri var; bunları zeytinyağı ve kalp sağlığı yazısında anlattık. Miktar için günde ne kadar zeytinyağı, olası olumsuz yönler için zeytinyağının zararları var mı yazısına bakın; bir yemek kaşığı yaklaşık 119 kilokalori. Aşı, enfeksiyon ya da sık hastalanma gibi konular hekimle konuşulacak sorulardır; bir yağ bunların yerini tutmaz.
Özet
Zeytinyağı ve bağışıklık konusunda elimizdeki üç insan çalışması da küçük ya da dolaylı: biri damar iltihabı göstergelerini, biri bağırsak bağışıklığını ölçtü, biri özel bir yağı mukozaya uygulayarak COVID-19'u inceledi. Hiçbiri yemekte tükettiğimiz zeytinyağının enfeksiyonlara karşı koruduğunu göstermiyor; birinde de iltihap göstergesi CRP yükseldi. En dürüst özet: "bağışıklığı güçlendirir" iddiası bugün kanıtlanmış değil.
t; Bu yazı genel bilgi içindir; tanı ve tedavi için hekiminize danışın.
Ziyaretçi başına tek oy; istediğiniz zaman değiştirebilirsiniz. Puanlar gerçek okur oylarıdır — başlangıç puanı ya da varsayılan not verilmez.
✍️ Bu yazıyı kim hazırladı
Zeytin.NET Editör Masası tarafından hazırlandı. Sayfadaki rakamlar adı belirtilen kaynaklardan geliyor — TÜİK, Uluslararası Zeytin Konseyi, ticaret borsaları ve akademik çalışmalar — ve her sayfa kendi kaynağını yazar.
🫒 Bu yazı işine yaradıysa
Zeytin.NET tek kişilik emekle yürüyor ve reklam geliri dışında bağımsız. Sunucu ve veri maliyetlerine destek olabilirsin.
Hedef: 10 destekçi — sunucu ve alan adı maliyetini karşılamaya yeter.
İlgili içerikler
Yazı
En sağlıklı zeytin hangisi?
Zeytinde sağlık farkı çeşitten değil işleme ve tuzdan gelir: besin değeri, tuz oranı ve yeşil-siyah karşılaştırması.
Yazı
Zeytin ürik asidi yükseltir mi? Gut hastası zeytin yiyebilir mi?
Hayır. Zeytin düşük pürinli, zeytinyağı pürin kaynağı değil; gut hastası yiyebilir. Asıl sınır tuz: gutla sık görülen tansiyon ve böbrek açısından.
Yazı
Yeşil Zeytin Nedir? Faydaları Nelerdir?
Yeşil zeytin nedir, hangi besinleri taşır, kaç kalori? Yağ, lif, E vitamini ve polifenol tarafı — ve porsiyon konuşurken atlanmaması gereken tuz.
Yazı
Zeytinyağı tansiyonu düşürür mü?
Zeytinyağının tansiyona etkisi çoğu denemede 1-3 mmHg düzeyinde ve her çalışmada görülmüyor; en güçlü sonuçlar Akdeniz diyetinin bütününden geliyor. EFSA tansiyon beyanını reddetti. PREDIMED'den meta-analizlere rakamlar ve salamura zeytinin tuz hesabı.