Zeytinyağı tansiyonu düşürür mü?

Kısa cevap: Zeytinyağının tansiyonu biraz düşürebileceğini gösteren çalışmalar var, ama etki çoğu denemede 1-3 mmHg düzeyinde, her çalışmada görülmüyor ve en güçlü sonuçlar zeytinyağının tek başına değil, Akdeniz tipi beslenmenin bütünü içinde alındığı denemelerden geliyor. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) "zeytin polifenolleri normal kan basıncının korunmasına katkıda bulunur" beyanını kanıt yetersiz diye reddetti. Zeytinyağı tansiyon ilacının yerine geçmez; salamura zeytin ise tuzu nedeniyle ayrı bir hesaptır.

Aşağıda hangi çalışmanın ne bulduğunu, rakamlarıyla sıralıyoruz.

Rakamlarla

En büyük deneme: PREDIMED

İspanya'da yürütülen PREDIMED, zeytinyağı konusundaki en geniş randomize denemedir. Kalp-damar riski yüksek 7.447 kişi üç gruba ayrıldı: sızma zeytinyağıyla zenginleştirilmiş Akdeniz diyeti, kuruyemişle zenginleştirilmiş Akdeniz diyeti ve az yağlı kontrol diyeti. BMC Medicine'de 2013'te yayımlanan tansiyon analizine göre dört yıl boyunca yıllık ölçümlerde sistolik tansiyonda gruplar arasında fark çıkmadı. Diyastolik tansiyon zeytinyağlı grupta kontrol grubuna göre 1,53 mmHg, kuruyemişli grupta 0,65 mmHg daha düşüktü. Üç grubun hepsinde tansiyon zaman içinde iyileşti.

Aynı denemenin 235 kişilik bir alt grubunda, çoğu zaten hipertansif olan katılımcılara bir yıl boyunca 24 saatlik ayaktan ölçüm yapıldı. Hypertension dergisindeki 2014 tarihli sonuca göre ortalama sistolik tansiyon zeytinyağlı grupta 2,3 mmHg, kuruyemişli grupta 2,6 mmHg düşerken kontrol grubunda 1,7 mmHg yükseldi.

Bu iki sonucu okurken dikkat edilmesi gereken nokta, katılımcılara yalnız zeytinyağı verilmediği; beslenmenin bütünü değiştirildi. Zeytinyağının ne kadarlık pay aldığı bu düzenekte ayrıştırılamıyor. Akdeniz diyetinin genel çerçevesi için Akdeniz diyeti nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Küçük ama sık alıntılanan iki çalışma

Ferrara ve arkadaşlarının 2000 yılında Archives of Internal Medicine'de yayımladığı çalışma, Türkçe kaynaklarda en çok anılandır. İlaç kullanan 23 hipertansif hasta, çift kör ve çapraz düzende altışar ay sızma zeytinyağı ya da ayçiçek yağı ağırlıklı beslendi. Zeytinyağı döneminin sonunda dinlenik tansiyon daha düşüktü ve hastaların günlük ilaç dozu yüzde 48 azaldı; ayçiçek yağı döneminde bu azalma yüzde 4'te kaldı. Zeytinyağı döneminde 8 hasta ilaçsız izlenebildi. Sonuç dikkat çekici, ama 23 kişilik bir örneklemden geliyor ve ilaç azaltma kararları hekim gözetiminde verildi.

Moreno-Luna ve arkadaşlarının 2012'de American Journal of Hypertension'da yayımladığı çalışmada, tansiyonu yüksek-normal ya da birinci evrede olan 24 genç kadın ikişer ay boyunca günde yaklaşık 30 mg polifenol içeren bir zeytinyağı ve polifenolü giderilmiş bir zeytinyağı kullandı. Yalnız polifenolden zengin yağ döneminde, başlangıca göre sistolik tansiyon 7,9 mmHg, diyastolik 6,7 mmHg düştü. Polifenolün ne olduğunu oleokantal ve polifenoller yazımızda anlattık.

Bu çalışma etkinin yağın kendisinden çok polifenollerden gelebileceği fikrini destekliyor. Ama örneklem küçük, katılımcılar yalnız kadın ve karşılaştırma iki yağ arasında değil, başlangıç değerine göre yapılmış.

Meta-analizler ne diyor?

Tek tek çalışmaların dağınık sonuçlarını bir araya getiren analizler daha temkinli bir tablo çiziyor:

• Schwingshackl ve arkadaşları (2019), 611 kişiyi kapsayan 13 çalışmayı birleştirdi. Fenolü yüksek ya da düşük olsun, sızma zeytinyağları rafine zeytinyağına göre sistolik tansiyonu yaklaşık 3 mmHg daha düşük tuttu; diyastolikte fark bulunmadı. Yazarlar kanıtın kesinliğini "düşük ile orta" arasında değerlendirdi.
• Zamora-Zamora ve arkadaşlarının (2018) analizinde diyastolik tansiyonda ortalama 0,73 mmHg'lik bir düşüş çıktı; günde 10-50 ml sızma zeytinyağı kullanılan çalışmalarda bu 1,44 mmHg'ye çıkıyordu. Sistolikte anlamlı düşüş yoktu, kapsül biçiminde verilen polifenollerin etkisi görülmedi.
• McNabb ve arkadaşlarının (2024) 17 çalışmalık analizinde ise ne sistolik ne diyastolik tansiyonda anlamlı bir etki bulundu.

Etki bulamayan çalışmalar

İngiltere'de Khaw ve arkadaşlarının BMJ Open'da 2018'de yayımladığı denemede 91 sağlıklı yetişkin dört hafta boyunca her gün 50 gram sızma zeytinyağı, hindistan cevizi yağı ya da tereyağı tüketti. Üç grup arasında sistolik ya da diyastolik tansiyon bakımından anlamlı fark çıkmadı. Avrupa'daki EUROLIVE denemesinde 160 sağlıklı erkekte günde 25 ml zeytinyağıyla sistolik tansiyon yüzde 3 düştü, ama bu yalnız Akdeniz dışındaki ülkelerden gelen katılımcılarda görüldü.

Bu sonuç mantıklı: zaten zeytinyağı ağırlıklı beslenen, tansiyonu normal biri için bir kaşık daha eklemek ölçülebilir bir fark yaratmayabilir.

EFSA neden reddetti?

Avrupa Birliği'nde zeytinyağı için onaylanmış tek sağlık beyanı tansiyonla değil, kan yağlarıyla ilgili: 20 gram yağda en az 5 mg hidroksitirozol ve türevi bulunan zeytinyağları "kan lipitlerinin oksidatif strese karşı korunmasına katkıda bulunur" diye etiketlenebiliyor. Ayrıntısı zeytinyağının faydaları yazımızda.

EFSA aynı 2011 tarihli değerlendirmede tansiyon beyanına da baktı ve zeytin polifenolleri ile normal kan basıncının korunması arasında neden-sonuç ilişkisi kurulamadığı sonucuna vardı. Gerekçe, kendisine sunulan dosyada sonuç çıkarılabilecek insan çalışması bulunmamasıydı. O tarihten sonra yukarıdaki çalışmaların bir kısmı yayımlandı, ama beyan yeniden onaylanmış değil. Bu yüzden bir şişenin üzerinde "tansiyonu düşürür" yazıyorsa, bu, AB'nin onaylı beyan listesinde yer alan bir ifade değildir.

Zeytin ayrı hesap: tuz

Zeytinyağında sodyum yok denecek kadar azdır; ABD Tarım Bakanlığı'nın besin veritabanında 100 gramında 2 mg görünüyor. Salamura zeytinde durum tersine döner. Aynı veritabanına göre konserve yeşil zeytinin 100 gramında 1.556 mg sodyum var; bir tane yaklaşık 2,7 gram, yani 42 mg sodyum. On tane yeşil zeytin 420 mg sodyum eder; bu, Dünya Sağlık Örgütü'nün yetişkinler için önerdiği günlük 2.000 mg sodyum sınırının yaklaşık beşte biri.

Tansiyonu yüksek biri için kahvaltıdaki zeytinin tuzu, zeytinyağından beklenecek birkaç milimetrelik etkiyi kolayca silebilir. Tuzu azaltmanın yolları zeytinin tuzu nasıl azaltılır, çeşitler arasındaki fark en sağlıklı zeytin hangisi yazılarımızda.

Peki ne yapmalı?

• Zeytinyağını tansiyon ilacının yerine koymayın; ilaç dozunu yalnız hekiminiz değiştirebilir. Ferrara çalışmasındaki doz azaltmaları da hekim kontrolünde yapıldı.
• Fayda bekleniyorsa yolu eklemek değil, yerine koymaktır: tereyağı, margarin ya da başka katı yağların yerine zeytinyağı. Bir yemek kaşığı zeytinyağı yaklaşık 120 kalori; miktar hesabı için günde ne kadar zeytinyağı.
• Olumlu sonuç veren çalışmalar sızma ya da polifenolü yüksek yağlarla yapıldı; rafine zeytinyağında bu bileşenler büyük ölçüde kaybolur.
• Kalp sağlığıyla ilgili genel tablo için zeytinyağı ve kalp sağlığı, zeytin yaprağı ekstresinin tansiyonla ilgili bulguları ve ilaç etkileşimi uyarısı için zeytin yaprağı çayı yazımız.

Özet

Zeytinyağı tansiyonu düşüren bir ilaç değil. Akdeniz tipi beslenmenin parçası olarak kullanıldığında birkaç milimetre cıvalık bir iyileşmeye katkı yapabilir; tek başına, kısa süreli ve sağlıklı kişilerde yapılan denemelerde bu etki çoğu zaman görülmüyor. Avrupa'da tansiyon beyanı onaylı değil. Tansiyonu olan biri için zeytinyağından daha belirleyici olan, sofradaki zeytinin ve diğer yiyeceklerin tuzudur.

t; Bu yazı genel bilgi içindir; tanı ve tedavi için hekiminize danışın.