Türkiye'de kişi başı zeytinyağı tüketimi kaç kilo?

Türkiye dünyanın en büyük zeytinyağı üreticilerinden biridir, ama ürettiğini içmeyen bir ülkedir. Kişi başı tüketim bunu tek bir sayıyla gösteriyor: yılda 1,8 kilogram.

Rakam Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü'nün ürün raporunda, Uluslararası Zeytin Konseyi verilerine dayanarak veriliyor ve 2020/21 sezonunu gösteriyor.

Ülkelere göre kişi başı tüketim

Listedeki yeri şaşırtıcıdır: Türkiye, kendi ürettiği ürünü Tunus'tan ve Avustralya'dan daha az tüketiyor. İspanya ile arasındaki fark altı katın üzerinde.

İthalatçı ülkelerle kıyas, ölçeği başka türlü gösteriyor. Bir önceki sezonun verisinde ABD'de kişi başı tüketim 1,2 kg, Kanada'da 1,5 kg, Brezilya ve Japonya'da 0,5 kg. Yani Türkiye, zeytinyağı üreten bir ülke olmasına rağmen tüketim alışkanlığı bakımından üreticilerden çok ithalatçılara yakın duruyor.

Toplam tüketim: on yılda yerinde sayan bir çizgi

Kişi başı rakam soyut kalıyorsa toplam tüketim seriye bakmak yeterli. Türkiye'nin yıllık zeytinyağı tüketimi (bin ton):

On yılda yön yok, salınım var. Nüfus bu sürede artmasına rağmen tüketim 105 ile 177 bin ton arasında gidip geliyor — yani kişi başı tüketim gerilemiş demektir.

Serinin kendi içinde tutarlılığını sınamak kolay: 1,8 kg × yaklaşık 85 milyon nüfus ≈ 153 bin ton. Tablodaki 150 bin tonluk 2020/21 değeriyle örtüşüyor. İki rakam birbirini doğruluyor.

Aynı ülke, sofralık zeytinde bambaşka

Asıl ilginç kısım burada. Aynı raporun sofralık zeytin verisine göre, 2020/21 sezonunda kişi başı sofralık zeytin tüketimi Cezayir'de 6,2 kg, Suriye'de 5,6 kg, Mısır'da 5,5 kg, Türkiye'de 3,9 kg, İspanya'da 3,5 kg.

Yani zeytinyağında İspanya'nın altıda biri kadar tüketen ülke, sofralık zeytinde İspanya'yı geçiyor. Zeytin Türk sofrasından eksik değil; eksik olan yağı.

Toplamda da aynı resim görünüyor: Uluslararası Zeytin Konseyi'nin güncel istatistiğine göre Türkiye'nin sofralık zeytin tüketimi 1990/91 sezonundaki 110 bin tondan 2024/25'te 395 bin tona çıktı. Sofralıkta üç kattan fazla büyüyen bir iç pazar var; yağda yerinde sayan bir pazar.

Sebep alışkanlık değil, fiyat

Bu ayrımın en güçlü açıklaması raporda da işaret edilen nokta: zeytinyağının rakip yağlara göre fiyatı. Ayçiçek, mısırözü ve margarin, zeytinyağının yaklaşık yarısı fiyatına satılıyor. Türk mutfağında yemeklik yağ tüketimi yüksek, ama o hacim ucuz olanın tarafına akıyor.

Sofralık zeytinin tabloda yukarıda olması da bunu doğruluyor: sofralık zeytin kahvaltıda kendi başına tüketilen, ikamesi olmayan bir üründür. Zeytinyağının ise doğrudan bir ikamesi vardır ve o ikame yarı fiyatınadır.

Sitenin perakende ölçümünde 8 Ekim 2026'da market rafındaki natürel sızma zeytinyağının litre fiyatı, 24 ürün üzerinden ortalama 423 lira çıktı; en düşüğü 249 lira. Bu düzeyde bir fiyatta, günlük yemeklik yağ tüketimini zeytinyağına çevirmek bir hane için ciddi bir bütçe kararıdır.

⚠ Fiyat tek sebep değil. Yemek kültürünün bölgesel oluşu da belirleyici: zeytinyağlı mutfak Ege ve Akdeniz'de güçlü, iç bölgelerde tereyağı ve kuyruk yağı geleneği baskın. Ama bölgesel alışkanlık on yılda bu kadar hızlı değişmez; değişen şey fiyat oldu.

Neden önemli: iç pazar bir tampondur

Tüketim rakamı yalnız beslenme konusu değil, doğrudan fiyat konusudur. İç tüketimi düşük bir ülke, ürettiğinin büyük bölümünü dışarıda satmak zorundadır — ve dış pazarda fiyatı belirleyen biz değiliz. İspanya'nın 1,6 milyon tonluk rekolte tahmini gibi bir arz haberi, doğrudan Türk üreticisinin eline geçecek paraya yazılır.

Geçen sezonun sonucu bunun örneğiydi: hacim artarken ihracat değer bazında yüzde 62 geriledi. İç tüketim güçlü olsaydı, o yağın bir bölümü dış piyasanın fiyatına mahkûm olmadan yerinde değerlenecekti.

Sektör temsilcilerinin her hasat döneminde iç tüketimi gündeme getirmesinin sebebi budur: kişi başı tüketimi 1,8 kilogramdan birkaç kilo yukarı taşımak, rekolte rekorlarından daha kalıcı bir fiyat desteğidir.

Günde ne kadar eder?

1,8 kilogram yılda, günde yaklaşık 5 gram demektir — bir tatlı kaşığının yarısı. Akdeniz diyeti üzerine yapılan çalışmalarda düzenli tüketim aralığı genellikle günde 20-40 gram civarında geçer. Yani ortalama bir tüketici, sağlık literatüründe konuşulan miktarın beşte biri ile onda biri arasında bir yerde duruyor. Günlük miktar üzerine ayrı bir yazımız var.

Bu, ülke ortalamasıdır: zeytinyağını zaten günlük kullanan haneler bu rakamın çok üstünde, hiç kullanmayanlar ise sıfıra yakın bir yerdedir. Ortalamayı yükselten şey, kullanmayanların kullanmaya başlamasıdır.