Zeytinde kaolin (beyaz kil) uygulaması nedir? Zeytin sineğine karşı ne kadar işe yarar

Yaz sonunda bazı zeytinliklerde ağaçlar kireç badanası yapılmış gibi bembeyaz görünür. Yaprak da meyve de ince, beyaz bir tozla kaplıdır. Bu çoğu zaman kireç değil, kaolin: zeytin sineğini ağaçtan uzak tutmak için püskürtülen beyaz bir kil. Organik üreticiler arasında yaygınlaşan yöntem, ölçümlerde gerçekten işe yarıyor; ama yağmura, zamanlamaya ve iklime çok duyarlı.

Kaolin nedir

Kaolin, beyaz, gözeneksiz, suyla şişmeyen, ince taneli ve yassı yapılı bir alüminyum silikat kilidir; kimyasal olarak etkisizdir. Tarımda "partikül film" denen yöntemle kullanılır: suyla karıştırılıp püskürtülür, su uçunca bitkinin üzerinde ince bir mineral tabaka kalır.

Yöntemi ABD Tarım Bakanlığı Tarımsal Araştırma Servisi'nin (USDA-ARS) Batı Virginia'daki Kearneysville istasyonunda Michael Glenn ve Gary Puterka, Engelhard şirketiyle birlikte geliştirdi. İlk ticari ürün Surround 1999'da piyasaya çıktı. Bu ürün yüzde 95 kaolin içeriyor ve tarım için özel olarak boyutlandırılmış.

Nasıl çalışır

Kaolin böceği öldürmez. İki yoldan iş görür:

• Tanınmazlık: beyaz film, meyvenin renk ve yüzeyini değiştirir; dişi sinek meyveyi yumurta bırakacağı konukçu olarak tanımakta zorlanır.
• Rahatsızlık: parçacıklar böceğin bacaklarına, kanatlarına ve ağız parçalarına yapışır; böcek bu yüzeyden uzaklaşır.

Buradan çıkan sonuç önemli: kaolin önleyicidir. Meyveye bırakılmış yumurtaya ya da içerideki larvaya etkisi yoktur. Bu yüzden ilaç gibi "vuruk görülünce" değil, meyve sinek için cazip hâle gelmeden önce uygulanır. Zeytin sineğinin biyolojisini ve müdahale eşiğini zeytin sineği mücadelesi yazısında anlattık.

Sahada ne kadar işe yaradı

En ayrıntılı ölçümler Sicilya'dan geliyor.

Palermo Üniversitesi'nden Caleca ve Rizzo, 2003-2004'te sofralık çeşitlerde Surround WP'yi, ikinci yıl seramik sanayisinde kullanılan saf bir kaolini (BPLK) ve bakır hidroksiti denedi. Doz 100 litre suya 5 kg kaolindi. İlk uygulama yüzde 5 toplam bulaşma eşiğinde, ama her durumda en geç eylülün ilk haftasında yapıldı. 2004 hasadında zararlı bulaşma oranları şöyle çıktı:

Castelvetrano'da seramik kaolininin başarısız olmasını araştırmacılar yağmura bağlıyor: son uygulamadan sonra üç günde 64 mm yağmur düştü ve tarım için hazırlanmamış kil daha kolay yıkandı. Trapani'de aynı dönemde yağış 41 mm'ydi ve sekiz güne yayılmıştı.

Sicilya bölge tarım idaresi ile İtalya'nın zeytincilik araştırma enstitüsünün (CRA) 2003-2005 denemesinde doz 100 litre suya 3 kg, müdahale eşiği yüzde 3 bulaşmaydı. Sinek baskısının çok yüksek olduğu 2004'te Randazzo bahçesinde hasatta toplam bulaşma ilaçsız ağaçlarda yüzde 86, bakırda yüzde 48, kaolinde yüzde 21 oldu. 2005'te Sortino'da kaolin yüzde 18, bakır yüzde 27, ilaçsız yüzde 39 ölçüldü.

Aynı denemede fark yağa da yansıdı. Randazzo'da ilaçsız ağaçların zeytininden çıkan yağın serbest asitliği yüzde 1,1 ile natürel sızma sınırını (yüzde 0,8) aştı; kaolinli ağaçlarınki yüzde 0,4'te kaldı. Sinek yeniğinin yağa etkisini kurtlu zeytin yağa karışırsa ne olur yazısında anlattık.

İspanya'da Madrid yakınlarındaki Villarejo de Salvanés'te Pascual ve arkadaşlarının 2010'da yayımlanan üç yıllık denemesi daha temkinli bir tablo çiziyor: kaolin zeytin sineğini ve kara koşnili yalnız sinek baskısının yüksek olduğu 2007'de anlamlı biçimde azalttı. İtalya'nın Calabria bölgesindeki organik bir Carolea bahçesinde yapılan ve 2023'te yayımlanan çalışmada ise temmuz sonu, ağustos ortası ve ekim ortasında yapılan üç uygulamayla zararlı bulaşma iki yılda da ilaçsız parsellerden anlamlı derecede düşük kaldı.

Zayıf nokta: yağmur ve incelen film

Kaolinin etkisi film yerinde durduğu sürece sürer. Caleca ve Rizzo'nun bahçesinde eylül ortasındaki 66 mm'lik yağmurdan sonra kil meyvede hâlâ boldu; 18 Ekim'de tek günde düşen 71 mm ise kilin çoğunu yıkadı. CRA denemesinde Linguaglossa'da 22 Ekim 2005'teki 263 mm'lik sağanaktan sonra koruma belirgin biçimde kayboldu. Aynı denemede 30 mm'lik yağmur bakırı kısmen yıkarken kaolin filmi yapışık kaldı.

Yağmur olmasa da film zamanla incelir. Caleca ve Rizzo ikinci uygulamayı meyve artık kaolinle kaplı görünmediğinde yaptı; CRA denemesinde Motta Sant'Anastasia bahçesinde iki uygulama 4 Ağustos ve 7 Eylül 2004'te yapıldı. Yöntemin avantajı filmin gözle görünmesi: Caleca ve Rizzo'nun deyişiyle yeni uygulama gerektiğini üretici bahçede meyveye bakarak kolayca anlayabiliyor.

Isı stresine etkisi: iklime göre değişiyor

Beyaz film güneş ışınımını yansıtır. USDA-ARS'ın raporuna göre kaolin elmada güneş yanığı zararını yarıya indirdi. Zeytinde ise sonuç iklime bağlı. İtalya'nın serin ve nemli Bologna bölgesinde Correggiolo çeşidiyle 2021'de yayımlanan çalışmada kaolinli ağaçların net fotosentezi yüzde 27, stoma iletkenliği yüzde 55 daha düşük ölçüldü; su kullanım etkinliği ise yükseldi. Yani sıcak ve kurak bir yazda yaprağı rahatlatan film, ışığın zaten kısıtlı olduğu serin bir bahçede fotosentezden götürebilir. Isı ve kuraklık meselesini iklim değişikliği ve zeytin yazısında ele aldık.

Faydalı böceklere etkisi

İspanya'da laboratuvarda yapılan bir çalışmada (Bengochea ve arkadaşları) kaolin, kabuklu bit avcısı Chilocorus nigritus için zararsız bulundu. Altın gözlü böcek Chrysoperla carnea ve zeytin sineğinin parazitoiti Psyttalia concolor ölmedi; yalnız döl verimleri biraz azaldı. En hassas tür avcı böcek Anthocoris nemoralis oldu: yüzde 44 ölüm, yumurta üretiminde yüzde 66,6 düşüş. Karşılaştırma için denenen dimetoat bütün türleri 24 saatte yüzde 100 öldürdü.

Sahada tablo karışık. Pascual ve arkadaşları kaolinli bahçede eklem bacaklıların hem bolluğunun hem çeşitliliğinin azaldığını, doğal düşman topluluğunun olumsuz etkilendiğini yazdı. Calabria çalışmasında ise kaolinin zeytin sineği parazitoitlerine belirgin bir zararı görülmedi.

Türkiye'de durum

Kaolin, Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'in bitki koruma ürünleri ekinde yer alıyor: 22 Temmuz 2015 tarihli ve 29422 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle Ek-2'nin "Diğer maddeler" bölümüne "Alüminyum silikat (Kaolin) — Kovucu" satırı girdi. Yani organik üretimde kullanılabilecek maddeler arasında. Organik yetiştiriciliğin genel çerçevesi organik zeytin yetiştiriciliği yazısında.

Buna karşılık Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2022 tarihli Zeytin Entegre Mücadele Teknik Talimatı'nda kaolin geçmiyor. Organik ekinde yer alması, piyasadaki her kaolinli ürünün bitki koruma ürünü olarak ruhsatlı olduğu anlamına da gelmiyor. Biz bu yazı için Bakanlığın Bitki Koruma Ürünleri Veri Tabanı'nda zeytin sineğine karşı ruhsatlı bir kaolin ürünü doğrulayamadık. Ürünü almadan önce ruhsat durumunu veri tabanından ve il ya da ilçe tarım müdürlüğünden sormak gerekiyor.

Uygulamadan önce bilinmesi gerekenler

1. Zamanlama her şeydir: kaolin yumurtayı ve larvayı öldürmez; meyve sineğe duyarlı hâle gelmeden önce uygulanmalı.

2. Doz: Sicilya denemelerinde 100 litre suya 3-5 kg kullanıldı; ticari ürünün etiketindeki doz esas alınmalı.

3. Yenileme: büyük yağmurdan sonra ya da meyvenin beyazlığı kaybolduğunda film yenilenmeli.

4. Kil seçimi: tarım için hazırlanmış ürün ile seramik kili aynı sonucu vermedi; Castelvetrano'daki fark bunu gösteriyor.

5. Sofralık zeytin: film hasatta meyvenin üzerinde kalır. Caleca ve Rizzo, sofralıkta hasadın erken yapılmasının yöntemi uygun kıldığını belirtiyor.

6. Tek başına yetmeyebilir: tuzakla izleme, erken hasat ve dökülen meyvenin toplanması kaolinin etkisini tamamlar. Takvim için zeytinde ilaçlama takvimi ve müdahale eşikleri yazısına bakabilirsin.

Okurken dikkat

Yukarıdaki saha ölçümlerinin hepsi İtalya ve İspanya'dan; Türkiye koşullarında kaolinin zeytin sineğine etkisini ölçen, rakam veren yayımlanmış bir çalışma bulamadık. Sonuçlar sinek baskısına, yağışa ve çeşide göre yıldan yıla değişti. Kaolin, iyi zamanlanırsa ilaçsız bahçeye göre bulaşmayı belirgin biçimde düşürebilen bir araç; ama "bir kez püskürt, sezon boyu unut" yöntemi değil.