Zeytinde pas akarı nedir? Yaprakta çukur ve kıvrılma, meyvede pas

Sonbaharda zeytin yapraklarına yakından bakan üreticilerin bir kısmı aynı şeyi görür: genç yapraklarda açık yeşil çukurlar, alt yüzde kabarcıklar, kıvrılmış ya da kamburlaşmış yapraklar, yaz başında da şekli bozuk, yüzü paslı görünen meyveler. Ortada görünür bir böcek yoktur. Bu tablonun sık rastlanan sebeplerinden biri, çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük bir akar grubu: zeytin pas akarları.

Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2022 tarihli Zeytin Entegre Mücadele Teknik Talimatı bu zararlıları "zeytin pasakarları" adıyla ele alıyor. Bu yazıda neye benzediklerini, ne zaman zarar yaptıklarını, nasıl sayıldıklarını ve ne zaman müdahale edildiğini talimat ile Türkiye'deki saha çalışmalarına dayanarak anlatıyoruz.

Pas akarı nedir

Pas akarları, Eriophyidae familyasından mikroskobik akarlar. Talimatın verdiği ölçülere göre dişileri 125 × 40 mikron, erkekleri 100 × 35 mikron; yani milimetrenin onda birinden biraz büyük. Soluk sarı renkli, silindir biçimli, baştan geriye doğru daralan, havuca benzeyen bir vücutları var. Yumurtaları 44-47 mikron. Bu boyda bir canlıyı ancak güçlü bir büyüteç ya da mikroskop altında görmek mümkün; üretici onu çoğu zaman yalnız bıraktığı izden tanıyor.

Talimat iki türü sayıyor: Aceria oleae ve Aculus olearius. Bunlardan en yaygını Aceria oleae.

Adı neden karışık

Türkçe adlar kaynaktan kaynağa değişiyor. Talimat iki türü birlikte "pasakarları" diye anıyor. Hatay'da yapılan 2024 tarihli bir çalışma ise Aceria oleae için "zeytin tomurcuk akarı", yine aynı familyadan Tegolophus hassani için "zeytin pas akarı" adını kullanıyor. Yani "pas akarı" bazen bir grubun, bazen tek bir türün adı.

Üretici açısından bu ayrım pek bir şey değiştirmiyor: türler aynı familyadan, benzer biçimde besleniyor, benzer iz bırakıyor ve talimatta aynı yöntemle sayılıp aynı eşikle değerlendiriliyor.

Belirtileri

Talimat, zararı bitkinin dört kısmında tarif ediyor:

• Yaprak: genç yaprakların üst yüzünde açık yeşil çukurlar, alt yüzünde şişkinlikler, yaprak kenarında düzensiz şekiller, kamburlaşma ve kıvrılma. Orta damarın kısa kalıp yaprak ucunun kütleşmesi de gözlenmiş.
• Tomurcuk ve çiçek: kararma, şekil bozukluğu ve kuruma.
• Meyve: sap çukurunda ve meyve yüzünde beslenme sonucu şekil bozukluğu, pas benzeri görüntü ve erken dönemde meyve dökümü. Grubun adı bu paslı görüntüden geliyor.

Talimata göre nüfus ve zarar en çok tomurcuk gelişiminin son evreleriyle erken meyve dönemine denk geliyor; meyvedeki şekil bozukluğu sulanan bahçelerde daha yoğun görülmüş. Bakımsız bahçeler ve tozlu yol kenarındaki bahçeler daha çok zarar görüyor.

Yıl içindeki seyri

Akar kışı ergin dişi olarak yaprakların alt yüzünde geçiriyor. Talimattaki takvim şöyle:

Aceria oleae 21-25 °C'de yaşam döngüsünü ortalama 14 günde tamamlıyor ve yılda 12-15 döl veriyor. Talimat, Akdeniz Bölgesi'nde ilk bireylerin nisan sonunda tomurcuk sapında görüldüğünü, ağustos sonuna kadar meyvede bulunduğunu, Bursa koşullarında ise nisan-ağustos arasında bitkide olduğunu aktarıyor. Balıkesir, İzmir ve Manisa'da 2015-2017 yıllarında yapılan bir çalışma da nüfusun tomurcukta nisanda, yaprak ve meyvede mayıs-haziranda zirve yaptığını buldu.

Bu takvimin üretici için anlamı şu: ekimde gördüğünüz kıvrık ve çukurlu yapraklar, ilkbahar ve yaz zararının izidir. O sırada akar nüfusu düşüşe geçmiştir. Sonbaharda yapılacak iş ilaçlamak değil, hangi ağaçlarda iz olduğunu not etmektir; nisanda ilk bakılacak yer orası.

Ne kadar yaygın

Hatay'daki çalışma (Kaya ve Denizhan, Mustafa Kemal Üniversitesi Tarım Bilimleri Dergisi, 2024) örneklenen zeytin bahçelerinin %64,28'ini bulaşık buldu. Bulaşık bahçelerde ağaçların %44,52'si, sürgünlerin %27,41'i bulaşıktı. Yayladağ dışındaki bütün örneklenen ilçelerde iki tür tespit edildi; yaygınlıkta Aceria oleae %67,24 ile baskın, Tegolophus hassani %24,13. T. hassani Hatay için ilk kayıt oldu.

Bu oranlar, akarın bahçelerin yarıdan fazlasında bulunduğunu gösteriyor; ama bulaşık her ağacın ekonomik zarar gördüğü anlamına gelmiyor. İlaçlama kararı akarın varlığına göre değil, aşağıdaki eşik sayımına göre veriliyor.

Batı Anadolu'daki çalışma (Ersin ve arkadaşları, Türkiye Entomoloji Dergisi, 2020) zeytinde toplam 16 akar türü belirledi: iki zararlı eriophyid türünün yanında sekizi Phytoseiidae familyasından avcı akarlar. Talimat da bu akarların Ege, Akdeniz ve Marmara zeytinliklerinde zarar yaptığının çalışmalarla ortaya konduğunu belirtiyor.

Benzer belirtilerle karıştırmayın

Yaprak kıvrılması tek başına pas akarı demek değil. Susuz kalan ağaç gün ortasında yaprağını kıvırır; don sonrası yapraklar kuruyup kıvrılır; verticillium solgunluğu çoğu zaman tek dalda ani kuruma ve geriye kıvrılmış kahverengi yapraklarla görülür. Pamuklubitleri çıplak gözle görülen beyaz, pamuksu bir salgı bırakır; besin eksikliği ise renk değişimiyle kendini belli eder.

Pas akarını ayıran işaret, genç yaprakta çukur ve kabarcıkla birlikte görülen şekil bozukluğu ve meyvedeki paslı yüzey. Kuruma değil, deformasyon.

Mücadele

Kültürel önlemler. Talimatın ilk sıraya koyduğu önlemler bahçe bakımıyla ilgili: bahçe temiz ve bakımlı tutulmalı, ağaçlar sağlıklı ve kuvvetli olmalı, bahçe içinde ve çevresinde toz oluşumuna izin verilmemeli, budama ve kışlık bakım eksiksiz yapılmalı, bahçede kuru ya da kurumaya yüz tutmuş ağaç bırakılmamalı. Yeni bahçe sertifikalı fidanla kurulmalı.

Sayım ve eşik. Talimata göre nisan ayından itibaren haftalık kontrollerle yeni çıkan yaprakların üzerinde ve tomurcuklarda hareketli birey (larva, nimf, ergin) sayılıyor. Yaprak ya da tomurcuk başına ortalama 5-10 hareketli birey bulunduğunda ilaçlamaya karar veriliyor. Meyvedeki zararı önlemek için bu yoğunluğa tomurcuk oluşumu ve meyve tutumu dönemlerinde bakılıyor. Bu kadar küçük bir canlıyı saymak büyüteç gerektiriyor; emin değilseniz il ya da ilçe tarım müdürlüğünden destek isteyin.

İlaç seçimi. Kullanılabilecek ruhsatlı preparatlar talimatın ekinde ve ilçe tarım müdürlüğünde. Talimat genel ilke olarak gereksiz ilaçlamalardan kaçınılmasını istiyor. Pas akarlarında bunun ayrı bir önemi var: aynı ağaçta avcı akarlar yaşıyor. Hatay çalışmasında dört avcı akar türü bulundu; en yaygınları Typhlodromus athiasae (%45,49) ve Anthoseius athenas (%42,06). Batı Anadolu çalışmasında da Agistemus duzgunesae adlı akarın eriophyid akarlarla beslendiği gözlendi. Eşik altında yapılan geniş etkili ilaçlama bu doğal düşmanları da azaltır.

Diğer zararlıların takvimiyle birlikte görmek için ilaçlama takvimi ve müdahale eşikleri yazımıza bakabilirsiniz.

Okurken dikkat

⚠ Belirtiler tanıya yardım eder ama kesin tanı akarın büyüteç ya da mikroskop altında görülmesiyle konur.

⚠ Takvim ve eşik değerleri Bakanlığın 2022 talimatından; bölgeye ve yılın iklimine göre kayabilir.

⚠ Yaygınlık oranları Hatay'daki tek bir çalışmadan; başka illerde farklı olabilir.