Zeytin ağacında liken ve yosun: zararlı mı, kazımak gerekir mi?

Hasat biterken ve budama mevsimi yaklaşırken üreticinin gövdede, kalın dallarda gördüğü gri-yeşil kabuklar, kabuktan yaprak gibi kalkan açık renkli pullar ve yastık biçiminde yeşil örtüler her yıl aynı soruyu doğurur: bu ağacı kurutur mu, kazıyıp temizlemek gerekir mi? Kısa cevap şu: liken ve yosun ağacın hastalığı değil, ağacın hâlinin göstergesidir. Ama tamamen masum da sayılmaz, çünkü altları bazı zararlıların barınağıdır.

Liken nedir, yosun nedir?

Liken tek bir canlı değil, bir ortaklıktır: bir mantar ile bir yeşil alg ya da mavi-yeşil bakterinin birlikte kurduğu yapı. Mantar iskeleti ve tutunmayı sağlar, alg fotosentez yaparak şekeri üretir. Zeytin gövdesinde en çok görülen biçimleri kabuğa yapışık gri-yeşil lekeler ve kenarları kabuktan kalkan açık renkli pullardır. Yosun ise gerçek bir bitkidir, damarsızdır; nemli ve gölgeli yüzeylerde yastık gibi büyür.

İkisinin ortak noktası ağaca yerleşme biçimi: ikisi de epifittir, yani üzerinde durdukları yüzeyi yalnız mesnet olarak kullanır. Suyu ve besini havadan, yağmur suyundan ve kabuğun üzerinde biriken tozdan alır. Likenin kabuğa tutunmasını sağlayan yapılar kök değildir, canlı iletim dokusuna girmez. Alabama ve Maryland üniversitelerinin tarımsal yayım kaynakları bunu açık yazıyor: liken asalak değildir, kabuğun içine işlemez, ağaçtan su ya da besin çekmez.

Ağaca ne yapar, ne yapmaz?

Önce yapmadıkları: ağacı emmez, dalı kurutmaz, yaprak dökmez, verimi doğrudan düşürmez. Gövdesi baştan aşağı likenle kaplı bir zeytin komşusundan az ürün veriyorsa bunun nedeni liken değildir.

Yaptıkları ise dolaylıdır. Pasifik Kuzeybatısı meyve bahçeleri için hazırlanmış klasik bir Oregon State University yayım bülteni ayrımı tek cümlede kuruyor: bu örtülerin hiçbiri asalak değildir, ama çeşitli zararlı böceklere barınak olabilir. Kalınlaşmış bir liken-yosun tabakası kabuk çatlaklarını kapatır, altını nemli ve gölgeli tutar; kabuklubitlerin yerleşmesi, yumurta bırakması ve doğal düşmanların onlara ulaşamaması için uygun bir ortam olur. Aynı bülten, bahçe hastalıklar için düzenli ilaçlanıyorsa likene karşı ayrı bir uygulamaya gerek olmadığını da söylüyor.

Bu dolaylı bağ Türkiye koşullarında da anlamlı. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın Zeytin Entegre Mücadele Teknik Talimatı, zeytin kabuklubitinin "tozlu, parazitoit faaliyetinin düşük olduğu, nem oranı yüksek sahil kesimleri ile sulanan bahçelerde" yoğunlaştığını yazıyor. Zeytin karakoşnili için de aynı talimat, zararlının "kültürel bakım işlemlerinin düzenli olarak yapılmadığı" bahçelerde sorun olduğunu belirtiyor. Liken ve yosunun bol olduğu ağaç tam bu tarifin içine oturur: sık taçlı, az ışık alan, havalanmayan, bakımı aksamış ağaç.

Neden o ağaçta bu kadar çok?

Liken ışık, nem ve zaman ister. Hızlı büyüyen bir ağaçta kabuk sürekli yenilenir; kalın bir liken tabakası tutunacak kadar uzun süre yerinde kalamaz. Yayım kaynaklarının ortak saptaması şu: ağır liken örtüsü çoğunlukla başka nedenlerle zayıflamış, tacı seyrelmiş ağaçlarda görülür. Taç seyreldikçe gövdeye ve iç dallara daha çok ışık düşer, liken daha çok yer bulur. Yani ok yönü ters: liken ağacı zayıflatmaz, zayıflık likene yer açar.

Zeytinde bu zayıflığın sık nedenleri belli: yıllardır yapılmayan ya da yanlış yapılan budama, sık dikim, drenaj sorunu, besin eksikliği, don zararından sonra toparlanamamış dallar, kök boğazı derinde kalmış fidan. Üstelik likenin en yoğun olduğu yer genelde bahçenin en nemli, en gölge köşesidir; aynı köşe halkalı leke için de en riskli yerdir. Ağaç yıllardır ürün vermiyorsa aranacak sebep gövdedeki örtü değil, o örtüyü besleyen gölge ve nemdir.

Budama kararını verirken yaşın da payı var. Likenin tutunup kalınlaşması için yıllar gerekir; genç ve hızlı sürgün veren bir ağaçta kalın bir örtü oluşmaz. Dolayısıyla yaşlı bir zeytinin gövdesindeki liken tek başına bir uyarı sayılmaz. Uyarı, örtünün taç içine, ince ve taşıyıcı dallara kadar çıkmış olmasıdır: ince dallarda liken, o dalların yıllardır yeterince sürmediğini söyler.

Likenin bir de iyi haber tarafı var: liken kükürt dioksit gibi hava kirleticilerine duyarlı olduğu için hava kalitesinin biyolojik göstergesi sayılır; kirli havada ilk kaybolan canlılardan biridir. Gövdesi bol likenli bir zeytinlik, en azından havası temiz bir yerdedir.

Liken sanılan üç şey

Üreticinin "liken" dediği şey bazen liken değildir; karıştırmak müdahaleyi de yanlışa götürür.

• Karaballık (fumajin). Kurum gibi siyah, is görünümlü tabaka. Likenin aksine bu bir zararlı belirtisidir: karakoşnilin salgıladığı tatlı madde üzerinde saprofit mantarlar üreyince oluşur ve talimatın ifadesiyle fotosenteze engel olarak ağacı zayıflatır. Siyahlık varsa aranacak şey liken değil koşnildir.
• Dal kanseri uru. Dalda ve gövdede sert, pürüzlü şişkinlikler. Zeytin dal kanseri bakteriyel bir hastalıktır, budama yaralarından girer; kazımakla geçmez.
• Kabuğun kendi yaşlanması. Yaşlı zeytinde kabuk doğal olarak çatlar, boşluk yapar, renk değiştirir. Bu bir örtü değil, ağacın yaşıdır.

Ne yapmalı?

Sıra ilaçta değil, budamada.

1. Tacı aç. Teknik talimat, karakoşnil mücadelesinde kültürel önlemleri sayarken tam bunu yazıyor: kuruyan dalların kesilmesi, "ağaçların iç kısımlarının hava ve ışık almasını sağlayacak şekilde" budanması ve gübrelemenin tekniğine uygun yapılması. Aynı talimat budamanın zamanını da veriyor: bölgelere ve yıllara göre değişmek üzere son don ve kırağıdan sonra. Yani hasadın hemen ardından testereye sarılmak gerekmiyor. Halkalı leke bölümünde de aynı ilke tekrarlanıyor: budama, ağaçta hava sirkülasyonunu sağlayacak ve ışık geçirecek biçimde yapılmalı. Ayrıntı için zeytinde budama.

2. Ağacı kuvvetlendir. Talimatın mantığı net: karakoşnil kuvvetli ağaçta daha az yaşama şansı bulur, bu yüzden zayıf düşmüş ağaçları kuvvetlendirmek gerekir. Toprak analizine dayalı gübreleme, düzgün sulama ve hasat sonrası bakım likeni de zamanla geriletir, çünkü tacı kapatır.

3. Kabuğu kazımayı bırak. Tel fırça ve bıçakla kazımak örtüyü geçici olarak götürür, ama canlı kabukta yara açar; o yara dal kanseri bakterisi için giriş kapısıdır. Yayım kaynaklarının ortak tavsiyesi likeni hedefleyen bir uygulama yapmak değil, ağacı zayıflatan asıl nedeni bulmaktır. Nitekim likene karşı ruhsatlı bir bitki koruma ürünü de yok: Bakanlığın zeytin teknik talimatında liken ve yosun zararlı listesinde hiç geçmiyor.

4. Kışlık bakır uygulamasını kendi takvimine göre yap. Halkalı leke ve dal kanseri için hasattan ve budamadan sonra yapılan bakırlı uygulamalar bu örtülerin üzerinde de etkilidir; eski yayım bültenlerinin likene karşı önerdiği şey de zaten bordo bulamacıydı. Ama bunu "liken ilacı" diye değil, hastalık takviminin parçası olarak yapmak gerekir; doz ve zamanda geçerli olan tek şey elinizdeki ürünün etiketi ve ilaçlama takvimi.

Özet

Liken ve yosun zeytin ağacını hasta etmez; ağacın gölgede, nemde ve zayıf kaldığını gösterir. Riski kendileri değil, altlarında barınan kabuklubitlerdir. Doğru müdahale kazımak ya da liken için ilaç aramak değil; tacı ışık ve hava alacak biçimde budamak, ağacı toprak analizine dayalı gübreleme ve düzgün sulamayla kuvvetlendirmektir. Örtü kalınsa sorulacak soru "nasıl temizlerim" değil, "bu ağaç neden bu kadar zayıf" olmalıdır.