Zeytinde don zararı: belirtiler, riski artıran etkenler ve dondan sonra yapılacaklar

Zeytin Akdeniz ikliminin ağacıdır: sıcak ve kurak yazları sever, kışları ılıman geçen yerlerde en iyi verimi verir. Türkiye'nin zeytin alanlarının büyük bölümü de bu iklim kuşağında. Ama birkaç yılda bir gelen sert soğuklar, özellikle iç kesimlere yakın, yüksek ya da çukur alanlardaki zeytinliklerde ciddi zarara yol açabiliyor. Bu yazı, don zararının nasıl tanınacağını, riski neyin artırdığını ve dondan sonra hangi işin ne zaman yapılması gerektiğini anlatıyor.

Zeytin kaç derecede zarar görür?

Zeytin için genel kabul gören alt sınır -7 °C civarındadır. Bu sıcaklığın altında zarar önce ince sürgünlerde başlar; soğuk sertleştikçe dallara, gövdeye ve en ağır durumda köke kadar ilerleyebilir.

Ama bu sayı tek başına yanıltıcıdır. Aynı -7 °C, bir bahçede hiç iz bırakmazken başka bir bahçede ağaçları kurutabilir. Çünkü zararın boyutunu belirleyen başka etkenler de var.

Riski artıran etkenler

Soğuğun süresi. Birkaç saatlik bir gece soğuğu ile günlerce süren bir soğuk dalgası aynı etkiyi yapmaz. Dokuların uzun süre donma noktasının altında kalması zararı derinleştirir.

Ani düşüş. Ağaç, sonbaharda sıcaklıkların yavaş yavaş düşmesiyle kışa "sertleşir". Ilık bir sonbaharın ardından birden gelen sert soğuk ya da kışın ortasındaki ılık günlerin arkasından gelen ani don, sertleşmesini tamamlamamış ya da gevşemiş dokuları hazırlıksız yakalar.

Nem ve yağış. Islak dallar ve yapraklar, özellikle yağıştan hemen sonra gelen donlarda daha fazla zarar görür. Soğukla birlikte esen kuru ve sert rüzgâr da dokuların su kaybını artırır.

Arazinin konumu. Soğuk hava ağırdır ve çukurlarda, vadi tabanlarında birikir. Aynı köyde yamaçtaki ağaçlar sağlam kalırken vadi tabanındaki ağaçların zarar görmesi bu yüzdendir.

Ağacın yaşı. Genç fidanların ince gövdeleri ve yüzeydeki kökleri, olgun ağaçlara göre soğuğa çok daha açıktır.

Beslenme ve bakım. Sonbaharda verilen azotlu gübre, ağacın kışa hazırlanmasını geciktirir ve yumuşak, suca zengin sürgünler oluşturur; bu sürgünler dona çok daha duyarlıdır. Potasyum eksikliği de dayanıklılığı düşürür. Kış ortasında yapılan erken budama ise kesim yüzeylerini dona açık bırakır.

Çeşit. Soğuğa dayanıklılık çeşitten çeşide değişir. Soğuk riski taşıyan bir bölgede bahçe kurulacaksa çeşit seçimi baştan bu ölçüte göre yapılmalıdır.

Belirtiler: ağacın hangi bölümüne bakmalı?

Don zararının asıl boyutu çoğu zaman hemen görülmez. Soğuğun hemen ardından sağlam görünen bir dal, ilkbaharda sürgün vermeyip kuruyabilir; ilk bakışta tamamen kurumuş görünen bir ağaç ise gövdesinin alt kısmından yeniden sürebilir. Bu yüzden dondan sonraki en önemli kural acele etmemektir.

Dondan hemen sonra yapılacaklar

1. Kabuk çatlaklarını kapatın. Tarım ve Orman Bakanlığı yayınlarında, soğuktan hemen sonra kalın dallardaki kabuk çatlaklarına %4-5'lik bordo bulamacı sürülmesi ve kabuğun alttaki odun dokusuna temas edecek şekilde sıkıca sarılması öneriliyor. Amaç, açılan yaraların kurumasını ve hastalık girişini önlemek.

2. Hastalığa karşı koruyun. Dondan zarar gören dokular, zeytin dal kanseri bakterisi için açık kapıdır. Soğuk zararının ardından bakırlı koruyucularla ilaçlama yapılması önerilir. Zeytinde ruhsatlı ürünler etiketindeki doz ve koşullarla kullanılmalıdır. Hastalığın belirtilerini zeytin dal kanseri sayfamızda anlattık.

3. Ağaçtaki meyveyi değerlendirin. Hasadı tamamlanmamış bir bahçede don olduysa, zarar görmüş meyvenin bekletilmeden toplanıp işlenmesi gerekir. Donmuş, buruşmuş zeytinden elde edilen yağda kalite kaybı olur; tadım panellerinde "donmuş zeytin" kusuru olarak bilinen bu durum yağın sınıfını düşürebilir. Böyle bir partiyi sağlam zeytinle karıştırmamak en doğrusudur.

Budama: bekleyin

Bakanlık önerisi açık: soğuktan zarar görmüş ağaçlar hemen budanmamalı. Zararın seviyesini ve yeni sürgünlerin nereden çıktığını görmek için bir sonraki budama mevsimine kadar beklenmelidir.

Pratikte bu, ilkbaharda sürgünlerin uyanmasını beklemek demek:

• Sürgün vermeyen, kabuğu kazındığında altı kahverengi ve kuru olan dallar ölü kabul edilir ve sağlam dokuya kadar kesilir.
• Kabuğun altı yeşil ve nemli olan dallar yaşıyordur; bunlar kesilmez.
• Ağır zararda ağaç gövdenin alt kısmından ya da dip sürgünlerinden yeniden çıkabilir. Bu durumda seçilecek sağlıklı sürgünlerle bir gençleştirme budaması gerekir.
• Donun tekrarlama ihtimali olan bölgelerde budamaya don tehlikesi tamamen geçtikten sonra başlanmalıdır.
• Budamadan sonra kesim yerleri ve açık yaralar bakırlı koruyucularla ilaçlanmalıdır.

Budamanın genel kurallarını ve gençleştirme budamasının nasıl yapılacağını zeytinde budama nasıl yapılır rehberimizde bulabilirsiniz.

Beslenmeyi yeniden kurun

Soğuk zararından sonra ağacın genel beslenme dengesi bozulur ve yapraklarda bazı besin eksikliği belirtileri görülebilir. Bakanlık yayınları, bu eksikliklerin doğru teşhis edilmesi için yaprak ve toprak analizi yapılmasını öneriyor. Dondan sonra "ağaç zayıfladı" diye bol azot vermek yanlış olabilir: aşırı azot, zaten zor durumdaki ağacı gereksiz sürgüne zorlar. Program analize göre kurulmalı; ayrıntılar zeytinde gübreleme ve toprak analizi sayfamızda.

Don riskini azaltmanın yolları

Donu tamamen önlemek mümkün değil, ama zararı azaltmak mümkün:

• Yer seçimi: Yeni bahçe kurarken soğuk havanın biriktiği çukur alanlardan ve vadi tabanlarından kaçının.
• Çeşit seçimi: Soğuk riski olan bölgelerde soğuğa dayanıklılığı bilinen çeşitleri tercih edin.
• Sonbaharda azot vermeyin: Azotun büyük kısmını kış sonu-ilkbahar başına bırakın.
• Potasyumu ihmal etmeyin: Dengeli beslenen ağaç soğuğa daha dayanıklıdır.
• Budamayı donlar geçince yapın: Kış ortasında budama kesim yüzeylerini dona açık bırakır.
• Genç ağaçları koruyun: Soğuk bölgelerde fidan dikimini ilkbahara bırakmak ve genç gövdeleri korumak zararı azaltır; dikimin püf noktalarını zeytin fidanı nasıl dikilir yazımızda anlattık.

Soğuğun iyi tarafı

Soğuk yalnızca bir tehdit değil. Zeytin, çiçek tomurcuğu oluşturmak için kışın belirli bir süre serin sıcaklıklarda kalmak ister. Kışı çok ılık geçen yıllarda çiçeklenme zayıflayabilir. Yani zeytin için ideal kış, don olmadan yeterince serin geçen kıştır. Bu dengeyi zeytinde soğuklama gereksinimi ve iklim değişikliği ve zeytin yazılarımızda ele aldık.

Özet

• Genel alt sınır -7 °C; ama süre, ani düşüş, nem, konum, yaş, beslenme ve çeşit zararı belirler.
• Belirtiler: yaprak dökümü, sürgün uçlarında kararma, kabukta çatlama, meyvede buruşma.
• Dondan hemen sonra: kabuk çatlaklarına %4-5 bordo bulamacı ve sarma; bakırlı koruma; zarar gören meyveyi ayrı ve hızlı işleme.
• Hemen budama yapılmaz; sürgünlenme görülünce, don tehlikesi geçtikten sonra ölü kısımlar alınır.
• Beslenme analize göre yeniden kurulur; sonbaharda azot verilmez.