Zeytin karakoşnili ve karaballık: sırtındaki H harfi

Zeytin ağacınızın yaprakları ve dalları siyah, is gibi bir tabakayla kaplandıysa, sorunun kendisi o siyahlık değil. O sadece belirti. Asıl sebep, dalların üzerinde oturan, sırtında "H" harfi taşıyan yarım küre şeklindeki küçük kabuklar: zeytin karakoşnili (Saissetia oleae).

Yoğunlaştığında ürün kaybı %60-70'e çıkar; sonraki yıllarda ağaç hiç meyve vermez ve çalılaşır.

Karaballık nereden geliyor?

Koşnil, larva ve ergin dönemlerinde ağacın özsuyunu emerek beslenir. Bu sırada salgıladığı tatlı maddeler bütün ağacı sarar. O tatlımsı tabakanın üzerinde saprofit funguslar üreyerek "karaballık" (fumajin) oluşturur — yaprakları ve dalları kaplayan siyah is görüntüsü budur.

Ağaç iki yönden birden zarar görür:

1. Özsuyu emiliyor — doğrudan güç kaybı

2. Karaballık fotosentezi engelliyor — yaprak çalışamıyor

Yoğunluk arttıkça yaprak ve meyve dökümü, dallarda kuruma başlar.

Nasıl tanınır?

Sırttaki "H" bu zararlının imzasıdır — başka hiçbir kabuklu böcekte yoktur.

Yıl içindeki seyri

• Kış: genellikle yapraklarda 2. ve 3. dönem larva olarak geçirir.
• İlkbahar: havalar ısınınca larvalar sürgünlere göç eder, orada gelişip ergin olur.
• İlk aktif larvalar: Akdeniz'de mayıs, diğer bölgelerde haziran. Bu çıkış dönemi 1-3 ay sürer.
• Yaz: aktif larvalar 1-7 gün yaprak ve sürgünlerde dolaşır, uygun yer bulunca yerleşip beslenir.
• Yaz sonu: 2. ve 3. dönem larva olup kışa girerler.

Bazı bireyler gelişmesini hızla tamamlayıp sonbaharda tekrar aktif larva verir — yani kısmen ikinci döl olabilir.

Üreme gücü çok yüksek: bir dişinin kabuğu altında 500-3000 yumurta sayılabilir.

Buna karşılık doğa da müdahale eder: kışın sıcaklık 5-6 gün boyunca 0°C altına düşerse, ya da yaz aylarında kuru sıcaklar olursa, önemli ölçüde doğal ölüm görülür.

⚠ Bu zararlıyı ilaç üretir

Talimatın cümlesi açık:

t; Zeytin karakoşnili, esas itibarıyla çeşitli zararlılara karşı yoğun ilaçlamaların yapıldığı, kültürel bakım işlemlerinin düzenli olarak yapılmadığı zeytin bahçelerinde sorun olmaktadır.

Sebebi doğal düşman zenginliği. Türkiye'de saptanmış 8 parazitoit ve 9 predatör var — Chilocorus, Exochomus, Scymnus uğurböcekleri, Metaphycus parazitoitleri, Chrysoperla carnea.

Talimat bunun için özel bir kural koyuyor:

t; Doğal düşmanlar tarafından %50'nin üzerinde kontrol altına alınabildiği zamanlar kimyasal bir mücadele yapılmamalıdır.

Yani ilaçlamadan önce parazitlenme oranına bakılır. %50'nin üzerindeyse ilaç yok.

Kültürel önlem: budama

Bu zararlıda en etkili araç ilaç değil, budama. Mantığı basit:

t; Zeytin karakoşnili kuvvetli ağaçlarda daha az yaşama şansı bulur.

Yapılacaklar:

• Kuruyan dalları kesin
• Ağacın iç kısımlarının hava ve ışık almasını sağlayacak şekilde budayın
• Gübrelemeyi tekniğine uygun yapın
• Budamayı son don ve kırağıdan sonra yapın — bölgelere ve yıllara göre değişir
• Bahçe tesisinde sertifikalı fidan kullanın

Budama hem popülasyonu doğrudan düşürür hem de ağacı kuvvetlendirir.

İlaçlama gerekiyorsa: sürgün sayımı

Mevsim başındaki kontrolde doğal düşmanlar yetersiz kalıyorsa (parazitlenme %50'nin altında) ilaçlanabilir. Zamanı aktif larva çıkışına göre saptanır:

1. Bahçeyi temsil edecek sayıda ağacın 4 ayrı yönünden 20-25 cm'lik birer sürgün alınır

2. 80-100 cm'lik sürgünde ortalama 4-6 adet ergin dişi koşnil varsa eşik aşılmıştır

3. Mayıs sonundan itibaren, yumurtaların %50'sinin açıldığı devrede birinci ilaçlama

4. %90'ının açıldığı devrede ikinci ilaçlama

⚠ Zararlının %50-90 açılım döneminde bahçede başka zararlılara (örneğin zeytin kabuklubitine) karşı ilaçlama yapılıyorsa, o uygulama koşnili de baskılar — tek uygulama yeterli olabilir.

İlaç seçiminde öncelik yararlılara en az etkili olan yazlık beyaz yağlardır.

⚠ Bu yazıda ilaç adı ve dozu verilmez. Bitki koruma ürünleri ve dozları Bakanlığın talimatının Ek 4'ünde yer alır; ruhsatlar değişir. Uygulamadan önce güncel ruhsatlı ürün listesine ve İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne başvurun.

Konukçuları

Ana konukçusu zeytindir. Ayrıca turunçgil, çınar, ayva, nar ve defnede zarar yapar — bahçe çevresindeki bu ağaçlar bulaşma kaynağı olabilir.

Özet

• İmzası: sırtta "H" harfi taşıyan, yarım küre şeklinde 4-6 mm'lik kabuk.
• Siyah is görüntüsü karaballık (fumajin) — koşnilin tatlı salgısı üzerinde üreyen fungus.
• Zarar iki yönlü: özsu emilmesi + fotosentezin engellenmesi. Yoğunlukta ürün kaybı %60-70.
• Bir dişinin altında 500-3000 yumurta.
• Kışın 5-6 gün 0°C altı ve yazın kuru sıcaklar doğal ölüm yaratır.
• ⚠ Yoğun ilaçlama bu zararlıyı üretir — 8 parazitoiti, 9 predatörü var.
• ⚠ Parazitlenme %50'nin üzerindeyse ilaçlanmaz.
• En etkili araç budama: kuvvetli ağaçta koşnil tutunamaz.
• Eşik: 80-100 cm sürgünde 4-6 ergin dişi. İlaçlama %50 ve %90 yumurta açılımında.
• İlaçta öncelik yazlık beyaz yağlar.

Kaynak

t; T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü, Bitki Sağlığı Araştırmaları Daire Başkanlığı. Zeytin Entegre Mücadele Teknik Talimatı. Ankara, 2022.

İlgili yazılar: Zeytin güvesi · Zeytin sineği mücadelesi · Zeytin dal kanseri · Verticillium solgunluğu