Zeytin ağacına kireç sürülür mü? Gövde badanası ne işe yarar, ne zaman yapılır?

Sürülür, ama her ağaca ve her yıl değil. Gövde badanasının asıl işi, güneşe birden açılan kabuğu yanmaktan korumaktır: baş aşısı, kabaklama ya da ağır gençleştirme budaması yapılmış ağaç ve kabuğu henüz ince olan genç fidan. Sönmüş kireç suyla açılır, gövdeye ve kesimle açığa çıkan ana dallara sürülür.

Tacı gövdesini zaten gölgeleyen sağlıklı yaşlı bir ağaçta her yıl badana yapmanın ölçülmüş bir faydası yok. Badananın kabuktaki zararlıları öldürdüğü iddiası da zeytinde denemeyle gösterilmiş değil.

Badana neyi korur?

Bornova'daki Zeytincilik Araştırma Enstitüsü'nden Meltem Ayaz ve Nurhan Varol'un 2015'te Zeytin Bilimi dergisinde yayımlanan derlemesi, gövdesi çıplak kalan ağaçların aşırı güneşten yandığını ve kavrulduğunu aktarır. Aynı yazıya göre dondan zarar görmüş ağaçları yenilemek için yapılan kabaklama ve dal kesimlerinde açıkta kalan yerlere kireç sürülmelidir.

Kaliforniya Üniversitesi'nin bitki koruma rehberi (UC IPM) mekanizmayı açıklar: beyaz yüzey ışığı yansıtır ve kabuğun ısınmasını azaltır. Yanan kabuk önce renk değiştirir, yanık tazeyse öz su sızdırır. Sonra soyulur ve altındaki odun, oduna giren böceklere ve çürüklük mantarlarına açık kalır. Bu rehber meyve ve süs ağaçları için yazılmıştır, zeytine özgü değildir.

Uluslararası Zeytin Konseyi'nin (IOC) 2007 tarihli Production Techniques in Olive Growing kitabı aynı kaygıyı budama şekliyle karşılar: küre şekli, güneşin yakıcı olduğu sıcak iklimlerde kabuğu doğrudan ışından uzak tutmak için kullanılır. Yani ilk koruma budamadır, badana budamanın açıkta bıraktığı yeri kapatır.

Hangi ağaca, ne zaman?

Kural basit: kabuk güneşe ne zaman açıldıysa badana o zaman yapılır, yaz sıcağı beklenmez. Aşı yöntemlerini zeytinde aşılama, budamanın zamanını zeytinde budama yazılarında anlattık.

Neyle yapılır?

Kullanılan malzeme sönmüş kireçtir, yani kalsiyum hidroksit. Su ile karıştırılıp fırçayla sürülebilecek kıvama getirilir. Zeytin gövdesi için resmî bir karışım oranı bulamadık. Mersin İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün turunçgil takvimi ağacın dış yüzeyine 100 litre suya 1 kg sönmüş kireç öneriyor. Ancak bu ince bir püskürtme filmidir ve turunçgil içindir.

Kireç yerine boya da kullanılabilir. UC IPM, iç cephe (dış cephe değil) beyaz lateks boyanın eşit miktar suyla seyreltilmesini önerir. Rehbere göre iç cephe su bazlı boyalar, yağlı ve su bazlı dış cephe boyalarından ağaç için daha güvenlidir.

Göztaşı katmak: badana değil, ilaçlama

Kireç sütüne göztaşı (bakır sülfat) katılınca ortaya çıkan karışım bordo bulamacıdır. Bu da bir bitki koruma uygulamasıdır. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2022 tarihli Zeytin Entegre Mücadele Teknik Talimatı, dal kanseri için 100 litre suya ilkbaharda 1000 g göztaşı ile 1000 g sönmüş kireç, diğer uygulamalarda 2000 g ile 2000 g veriyor. Son ilaçlama ile hasat arasında 21 gün olmalı. Talimat bu karışımı "geçici olarak tavsiye edilen" ilaçlar arasında sayar. Dondan sonra kabuk çatlaklarına sürülen bordo bulamacını don zararı yazısında ele aldık.

Amaç yalnız güneşse göztaşına gerek yoktur. Amaç hastalıksa talimattaki doz, dönem ve bekleme süresi geçerlidir. Avrupa Birliği organik mevzuatı bakırı yedi yılda hektar başına toplam en çok 28 kg ile sınırlar.

Kabuktaki zararlıları öldürür mü?

Bakanlığın 2022 talimatında da IOC kitabında da gövde badanası bir zararlı mücadele yöntemi olarak geçmez. Turunçgil takvimi salyangoza karşı tuzlu kireç badanası öneriyor ama bu zeytinde denenmiş bir yöntem değil.

İlişki dolaylıdır. IOC kitabına göre kabuktaki her türlü yara, kabukta gelişen Resseliella oleisuga sineğinin yumurta bırakmasını kolaylaştırır. UC IPM de oduna giren böceklerin güneşte yanmış kabuğa yerleştiğini yazar. Badana yanığı önlerse bu kapıyı daraltır. Böcek öldürdüğü için değil, yara açılmasını önlediği için.

Sık yapılan hatalar

• Sönmemiş kireç kullanmak. Kalsiyum oksit (sönmemiş kireç) suyla tepkimeye girerek ısı açığa çıkarır. ABD Ulusal İş Güvenliği ve Sağlığı Enstitüsü (NIOSH) göz, deri ve solunum yolu için uyarır. Bakanlık talimatında sönmemiş kireç, kök çürüklüğü yüzünden sökülen ağacın çukuruna dökülen bir dezenfeksiyon malzemesidir, gövdeye sürülmez.
• Korunmadan çalışmak. NIOSH'a göre sönmüş kireç de gözde ve deride yanığa yol açabilir. Gözlük ve eldiven takın. Göze kaçarsa hemen bol suyla yıkayın ve bir hekime başvurun.
• Tacı beyazlatmak. Badana kabuk içindir. Yaprağı ve meyveyi beyaz bir filmle kaplamak ayrı bir iştir ve onun için geliştirilmiş malzeme kaolindir.
• Budamayla yarayı büyütmek. UC IPM yanığı önlemek için alttaki geçici dalların bir süre bırakılmasını, yaz budamasından kaçınılmasını ve bir yılda tacın yaklaşık yüzde 20'sinden fazlasının alınmamasını önerir.

Kaolinden farkı

Kaolin, zeytin sineğine karşı yaprağa ve meyveye püskürtülen beyaz bir kildir. Yaz sonunda ağacı uzaktan badanalanmış gibi gösterir ama kireç değildir. Ayrıntısı zeytinde kaolin uygulaması yazısında.

Organik tarımda kireç

AB'nin (EU) 2021/1165 sayılı uygulama tüzüğünün Ek I'i, organik üretimde kullanılabilecek bitki koruma maddelerini listeler. Kalsiyum hidroksit orada 4C numarasıyla "temel madde" olarak geçer ve inceleme raporundaki kullanım koşullarına bağlıdır. Bu madde 2015/762 sayılı tüzükle Uluslararası Organik Tarım Hareketleri Federasyonu'nun (IFOAM) Avrupa grubunun başvurusu üzerine onaylandı. Dayandığı Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) raporu yumuşak çekirdekli meyvelerde mantar hastalıklarına karşı kullanımı inceliyordu. Kaolin (alüminyum silikat) aynı ekte ayrıca yer alır. Sertifikalı üreticinin badanadan önce kontrol kuruluşuna danışması doğru olur. Organiğe geçişi organik karar rehberinde ele aldık.

Toprağa kireç: ayrı bir iş

Gövdeye kireç sürmek ile toprağa kireç atmak birbirine karıştırılmamalı. IOC kitabına göre zeytinliklerin çoğu kireçli topraklarda kuruludur. Kalsiyum ancak yıkanmış asit topraklarda eksilir ve o zaman toprak analizine göre kalsiyum karbonat ya da kalsiyum oksit verilir. Bekir Erol Ak, Ebru Sakar ve Mine Pakyürek'in editörlüğündeki Zeytin Yetiştiriciliği kitabı zeytinin pH 5,6 ile 8,5 arasında iyi geliştiğini yazar.

Ege'de durum çoğunlukla buna uyar. Kuzey Ege Zeytinyağları coğrafi işaret belgesine göre bölge topraklarının pH'ı 6,5 ile 8,5 arasındadır. Toprakların yüzde 55'i kireççe fakir, yüzde 22'si kireçli, yüzde 12'si kireççe zengindir. Milas'ın tescil belgeleri ise toprağı bol kireçli olarak tanımlar. Kireççe fakir olmak asit olmak demek değildir. Saime Seferoğlu'nun 1997 tarihli çalışmasında Edremit topraklarının hafif asitten hafif alkaline uzandığı belirlenmiştir. Bu yüzden toprağa kireç kararı analizle verilir. Analiz yoksa kireç atılmaz. Bkz. gübreleme ve toprak analizi.

Özet

• Badana kabuğu güneş yanığından korumak içindir: baş aşısı, kabaklama, ağır budama ve genç fidan.
• Kabuk güneşe açıldığı anda yapılır. Malzeme sönmüş kireçtir ya da suyla yarı yarıya seyreltilmiş iç cephe lateks boyadır.
• Göztaşı eklenen karışım bordo bulamacıdır, yani ilaçtır. Talimattaki doz ve 21 günlük bekleme süresi uygulanır.
• Sönmemiş kireç gövdeye sürülmez. Gözlük ve eldiven takılır.
• Zararlı öldürdüğü zeytinde gösterilmedi. Faydası kabukta yara açılmasını önlemektir.
• Toprağa kireç ancak analiz asitlik gösterirse atılır.