Rekolte beklentisi yükselirken taban fiyat tartışması: borsa rakamları ne söylüyor?

Zeytin hasadı yaklaşırken sahada iki başlık aynı anda konuşuluyor: rekolte tahminleri ve taban fiyat. Antalya'da düzenlenen sektör değerlendirme toplantısında bu yıl rekoltenin yüzde 40 artabileceği, üretimin 70 bin tona ulaşabileceği dile getirildi. Manisa, Bursa ve Tekirdağ'da rekolte tespit çalışmaları sahada sürüyor. Üretici tarafının ortak talebi ise net: hasat başlamadan bir taban fiyat açıklanması.

Bu talebin gerekçesi, borsa kayıtlarına bakınca daha anlaşılır hâle geliyor. Aşağıdaki rakamların tamamı Türkiye ticaret borsalarının yayımladığı gerçekleşen işlem fiyatlarından; yani temenni değil, kayda geçmiş alım satım.

Zeytinyağı bir yılda yükseldi

Sızma zeytinyağının borsalardaki aylık ortalaması 2025 Eylül'ünde kilogram başına 217,7 lira idi. 2026 Eylül'ünde 268,5 liraya çıktı — yıllık artış yaklaşık yüzde 23. Ham zeytinyağında hareket daha sert: 2025 Eylül'ünde 160,6 lira olan ortalama, 2026 Ağustos'unda 238,8 liraya ulaştı.

Ancak yağ fiyatındaki bu artışın seyri düz bir çizgi değil. Sızma tarafında zirve 2026 Mayıs'ında 278,0 lirayla görüldü; sonraki aylarda 270,2 · 257,9 · 252,4 lira şeklinde geriledi ve Eylül'de 268,5 liraya döndü. Yani yağ, yaz boyunca yükselmedi; yatay seyretti.

Asıl düğüm: üreticinin sattığı ürün

Tartışmanın kalbi zeytinyağı değil, yağlık zeytin. Çünkü bahçe sahibi çoğu durumda yağı değil, meyveyi satıyor. Borsa serisinde yağlık zeytinin aylık ortalaması 2025 Ekim'inde kilogram başına 37,2 lira, 2026 Haziran'ında 38,0 lira. Sekiz ayda kayda değer bir değişim yok.

Tablo böyle okununca çerçeve netleşiyor: aynı dönemde zeytinyağı yüzde 20'nin üzerinde değer kazanırken, o yağın ham maddesi neredeyse yerinde saydı. Taban fiyat talebi bu makastan doğuyor.

Borsalar arasındaki fark da küçük değil

7 Eylül işlemlerinde sızma zeytinyağı Aydın'da ortalama 216,71 liradan, Edremit'te 308,81 liradan işlem gördü. İki borsa arasında kilogram başına 92 liralık fark var. Ham zeytinyağında da benzer bir dağılım görülüyor: Aydın 183,48 lira, Nazilli 220,00 lira, Gaziantep 250,00 lira.

Bu farkın tek bir açıklaması yok; işlem hacmi, ürünün asitliği ve o gün borsaya gelen partinin niteliği fiyatı ayrıştırıyor. Aydın'da 165 tonluk ham yağ işlemi ile Edremit'te 750 kilogramlık bir işlem aynı ağırlıkta okunamaz. Borsa fiyatının nasıl okunacağını ayrıca ele almıştık.

Rafta ne oluyor?

Perakende taramamızda sızma zeytinyağının litre fiyatı 249 lira ile 1.186 lira arasında değişiyor; 26 üründe ortalama 454 lira. Borsadaki 268,5 liralık kilogram fiyatıyla raftaki ortalama arasındaki mesafe, şişeleme, ambalaj, dağıtım ve marka payını içeriyor. Bu mesafenin kendisi taban fiyat tartışmasının ikinci ayağı: üretici, zincirin en alt halkasında duruyor.

Taban fiyat neyi çözer, neyi çözmez

Taban fiyat, hasat döneminde fiyatın belirli bir seviyenin altına düşmesini engellemeyi amaçlar. Rekoltenin arttığı yıllarda bu talep güçlenir, çünkü arz artınca fiyat baskılanır. Bu yılın tablosu tam da bu: bereketli sezon beklentisi ile fiyat kaygısı yan yana.

Öte yandan taban fiyat, borsalar arasındaki nitelik farkını ortadan kaldırmaz. Asitliği düşük, erken hasat bir yağ ile geç hasat bir parti aynı fiyattan işlem görmüyor ve görmemeli. Bir taban belirlenirse, hangi ürün grubuna ve hangi kaliteye uygulanacağı sorusu ayrıca cevap istiyor.

Ortalamanın arkasında kaç işlem var?

Bir uyarı gerekiyor: aylık ortalamalar eşit sağlamlıkta değil. Sızma zeytinyağında 2026 Temmuz ortalaması 21 işlemin, Ağustos ortalaması 8 işlemin sonucu. Ham zeytinyağında 2026 Ağustos ortalaması yalnızca 4 işleme dayanıyor. İşlem sayısı düştükçe ortalama tek bir büyük partiden etkilenir hâle gelir.

Bu yüzden ham yağdaki yüzde 48'lik yıllık sıçramayı "piyasa yüzde 48 arttı" diye okumak doğru olmaz. Doğru okuma şu: hasat öncesi dönemde borsaya az mal geliyor, gelen partiler de nitelik olarak birbirinden uzak. Hasat başladığında işlem sayısı artacak ve ortalamalar oturacak. Rekolte tespit sonuçlarıyla birlikte asıl tabloyu o zaman göreceğiz.

Rafta hangi ürün nerede duruyor?

Perakende taramamızda beş ürün grubunun litre ya da kilogram başına ortalamaları şöyle: sızma zeytinyağı 454 lira, riviera zeytinyağı 338 lira, zeytin ezmesi 476 lira, yeşil sofralık zeytin 368 lira, siyah sofralık zeytin 339 lira. Grup içi dağılım geniş; yeşil sofralık zeytinde en ucuz ürün 112 lira, en pahalısı 1.294 lira.

Sofralık zeytinin raftaki ortalaması ile borsadaki fiyatı arasındaki mesafe, yağdakinden de büyük. Edremit'te 3 Eylül'de yeşil hususi zeytin kilogram başına 200 liradan, siyah salamura 150 liradan işlem gördü. Sofralık tarafında işleme, salamura süreci ve fire payı bu farkın bir kısmını açıklıyor; tamamını değil.

Rekolte artınca ne olur?

Aritmetik basit görünüyor: arz artarsa fiyat düşer. Ama zeytinde tek yıllık bakmak yanıltıcı, çünkü ağaç periyodisite gösterir — bol ürün veren yılı zayıf bir yıl izler. Üreticinin taban fiyat talebinin arkasındaki kaygı da bu: bol yılda düşük fiyata satmak, zayıf yılın maliyetini karşılamayı imkânsızlaştırıyor. Hasat zamanlaması ve devreden stok bu denklemin diğer iki değişkeni.

Rekolte tespit çalışmaları tamamlandıkça tablo netleşecek. Borsa serilerini haftalık olarak piyasa sayfasında güncelliyoruz; hasat başladığında yağlık zeytin fiyatının nereye oturduğu, bu tartışmanın gerçek cevabı olacak.