AB bütçe pazarlığında tarım: tahsis korundu, zeytinyağı üreticisi dört ülke itirazı sürdürüyor

Avrupa Birliği'nin 2028-2034 dönemi uzun vadeli bütçesi üzerindeki pazarlık, zeytinyağı üreten AB ülkelerini doğrudan ilgilendiren bir eşiğe geldi. Konseyin dönem başkanlığını yürüten İrlanda, 10 Ekim 2026'da revize ettiği uzlaşı metnini üye devletlere dolaştırdı. Metin bu hafta liderler düzeyinde, ekim ayı Avrupa Birleşik Konseyi'nde masaya geliyor.

Masadaki hacim

Dönem başkanlığının kendi duyurusuna göre teklif 1,62 trilyon euro büyüklüğünde (cari fiyat): mevcut bütçeye göre %30 artış, AB gayri safi millî gelirinin %1,16'sı — Next Generation EU borcunun geri ödemesi hariç tutulursa %1,05. Avrupa Komisyonu'nun Temmuz 2025'te açıkladığı teklife göre ise %8, yani 141 milyar euro tasarruf öngörülüyor ve bu tasarruf bütün başlıklara yayılmış durumda.

Tarım açısından kritik cümle birinci başlıkta: dönem başkanlığı, üye devletlerin çoğunluğunun talebi doğrultusunda uyum, tarım ve balıkçılık politikalarının ulusal tahsislerini koruduğunu yazıyor. Bu başlıktaki tasarruf, tahsislerden değil, AB imkânı ve ajanslara verilecek artışların kısılmasından geliyor.

"Korundu" ama neye göre korundu?

İtiraz tam burada başlıyor. Komisyon'un Temmuz 2025 teklifi, uyum ve tarım fonlarını Ulusal ve Bölgesel Ortaklık Planları adı altında tek bir fonda topluyor; bu fonun toplamı 865 milyar euro. İçinde ortak tarım politikasının gelir desteği ile balıkçılık müdahaleleri için ayrılmış asgari pay — kilitlenmiş tutar — 295,7 milyar euro.

Karşılaştırma noktası şu: 2021-2027 döneminde ortak tarım politikasına cari fiyatlarla 387,8 milyar euro ayrılmıştı ve bu tutar doğrudan ödemeleri, piyasa müdahalelerini ve kırsal kalkınmayı birlikte kapsıyordu. 295,7 milyar euroluk yeni taban ise yalnız belirli müdahaleleri kapsıyor: alan bazlı gelir desteği, eşleştirilmiş destek, doğal kısıt ödemesi, yatırım desteği ve benzerleri. Nominal fark yaklaşık %24; benzer kapsam karşılaştırıldığında düşüş %15 dolayında hesaplanıyor.

Teklifte piyasa şoklarına karşı ayrı bir güvenlik ağı da var: yılda 900 milyon euro, yedi yılda 6,3 milyar euro (2025 sabit fiyatlarıyla).

On yediye karşı altı

İki blok aylardan beri karşı karşıya. "Uyum Dostları" adıyla ortak bildiri yayımlayan 17 üye devlet — Bulgaristan, Çekya, Estonya, Hırvatistan, İspanya, İtalya, Kıbrıs, Letonya, Litvanya, Macaristan, Malta, Polonya, Portekiz, Romanya, Slovakya, Slovenya ve Yunanistan — uyum politikası, tarım politikası ve balıkçılık politikasının reel olarak kesintiye uğrayan tek başlıklar olduğunu söylüyor. Karşı tarafta bütçe kısıtlamasını savunan altı net ödeyici var: Almanya, Avusturya, Danimarka, Finlandiya, Hollanda ve İsveç. Onların önceliği rekabetçilik, güvenlik ve savunma.

Dikkat çeken nokta şu: Birliğin dört büyük zeytinyağı üreticisi — İspanya, İtalya, Yunanistan ve Portekiz — on yedili blokun içinde.

Zeytinyağı tarafı neden hassas

Birincisi, zeytinlik alan bazlı gelir desteğinden en geniş ölçekte yararlanan ürün gruplarından biri. Bu dört ülkede zeytincilik yüz binlerce küçük işletmeye dağılmış durumda ve doğrudan ödeme o işletmelerin gelir tablosunda sabit bir kalem.

İkincisi, pazarlık tam da fiyatın dibe indiği bir sezonda yapılıyor. Kendi takip ettiğimiz Avrupa Komisyonu serisinde 11 Ekim haftasında İspanyol naturel sızma 3,32 €/kg, Jaén'de 3,31 €, İtalyan sızma 4,37 €, Bari'de 4,30 € — dördü de bir hafta öncesine göre düşüşte. İtalya'da üretici eylemi sürüyor, İspanya kasımda piyasadan yağ çekmeyi tartışıyor. Üreticilerin istediği depolama ve piyasadan çekme araçlarının bütçe kaynağı da ortak tarım politikasının kendisi.

Türkiye'den bakınca

Türk zeytin üreticisi bu bütçeden pay almıyor; ama rakibinin maliyet tabanını bu bütçe belirliyor. Doğrudan ödeme alan bir İspanyol üretici 3,32 euroluk fiyatta ayakta kalabilirken, aynı fiyat bizim ihracatçımızın rekabet sınırını aşağı çeker. İhracat gelirinin ağustos sonunda %62 geride olduğu bir sezonda bu soyut bir mesele değil.

Etkisi ise hemen değil: yeni çerçeve 2028'de yürürlüğe giriyor. Bu sezonun fiyatını değiştirecek bir karar değil, 2028 sonrasının rekabet koşullarını kuran karar.

Okurken dikkat

⚠ Dönem başkanlığı metni bağlayıcı değil, müzakere zeminidir. Konsey Başkanı Costa anlaşmanın 2026 sonuna kadar tamamlanmasını istiyor; takvimin tutup tutmayacağı 15 Ekim itibarıyla belli değil.

⚠ Rakamlar farklı tabanlarda: 1,62 trilyon euro cari fiyat, 141 milyar euroluk tasarruf Komisyon teklifine göre. Aynı dosya için 2025 sabit fiyatlarıyla hesaplanmış başka toplamlar da dolaşımda; iki taban birbirine eklenmemeli.

⚠ 295,7 milyar euro bir asgari taban; nihai dağılım üye devletlerin kendi planlarına göre şekillenir. Bu tutardan zeytinyağına ne düşeceği bugün bilinmiyor.