Zeytin dalında beyaz pamuk gibi yumak nedir? Pamuklu koşnil, pamuklubit ve yara koşnili nasıl ayrılır

Zeytin dalında beyaz, pamuk benzeri bir yumak görmek bahçe sahiplerini sık sık telaşlandırır. Ama bu görüntünün arkasında iki ayrı böcek olabilir ve ikisi aynı şey değildir: zeytin pamuklu koşnili ve zeytin pamuklubiti. Bir üçüncü koşnil, zeytin yara koşnili, pamuk gibi görünmez ama dalları kurutur. Bu yazı, Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü'nün Çiftçi Eğitim Serisi: Zeytin kitapçığındaki bilgilere dayanıyor. Zeytinin en bilinen koşnili olan karakoşnil ve ona bağlı karaballık için ayrı bir yazımız var: karakoşnil ve karaballık.

Zeytin pamuklu koşnili (Philippia oleae)

Nasıl tanınır?

Kitapçığa göre erginler ilk bakışta beyaz, pamuksu görünür. Zararlı hemen hemen bütün zeytin alanlarında kışı genç ergin dişi olarak, yaprak altlarında ve sürgünlerde geçirir. Karadeniz, Ege ve Marmara bölgelerinde yılda iki döl, Akdeniz bölgesinde ise bir döl verdiği biliniyor. Tek konukçusu zeytin.

Ne zarar verir?

Bitki özsuyunu emerek zarar verir ve salgıladığı tatlımsı madde, fumajin (karaballık) oluşumuna yol açar. Yoğunluk fazlaysa ağaçlarda genel bir zayıflama ve ince dal kurumaları görülür. Kitapçık, bu zararlıyı ülkenin zeytin yetişen bütün bölgelerinde yayılmış olarak tanımlıyor.

Nerede çıkar?

Burada kitapçığın verdiği ipucu işe yarıyor: zararlı genellikle yol kenarlarındaki zeytinliklerin etek dallarında ve dip sürgünlerinde bulunuyor ve zararı oralarda yapıyor.

Ne yapılır?

Kitapçığın önerileri kültürel:

• Kitapçık "tozlanmayı önleyen önlemler alınmalı" diyor. Zararlının yol kenarındaki zeytinliklerde görülmesi düşünülürse, bundan kastın yoldan kalkan tozun ağaca konmasını azaltmak olduğunu sanıyoruz; metin bunu açıkça yazmıyor, bu bizim yorumumuz.
• Dip sürgünleri kesilmeli.
• Yoğunluğun az olduğu hâllerde pamuklanma görülen dallarda budama yapılmalı.

Kimyasal mücadele konusunda kitapçık net: "Kimyasal mücadelesine gerek yoktur." Yani beyaz yumak gördüğünüzde ilk iş ilaç almak değil, budama ve sürgün temizliği olmalı. Budamanın nasıl yapılacağı için zeytinde budama yazısına bakabilirsiniz.

Zeytin pamuklubiti (Euphyllura spp.)

Pamuklubit, pamuklu koşnille karıştırılan ikinci böcektir. Kitapçığa göre genç nimfler sarı ya da açık yeşil; vücutlarından çok ince iplikçiklerden oluşan, balımsı bir madde çıkarıyorlar ve bu iplikçikler bir pamuk yığını gibi kümeleniyor. Kışı ergin olarak, ağaçların kabuk altında, yarık ve çatlaklarında, hatta sürgün ve koltuklarında geçiriyor; erginler şubat ortasından itibaren faal oluyor.

Zararı çiçek dönemine yoğunlaşıyor: larvalar somaklarda, tomurcuk saplarında ve sürgün uçlarında özsuyu emiyor; ağaç ve sürgünler zayıflıyor, çiçek ve çiçek tomurcukları dökülüyor. Çıkardıkları balımsı madde de çiçeklenmeyi ve meyve bağlamayı düşürüyor. Kitapçık, yoğunluk arttıkça zararın arttığını, düşük yoğunlukta ise pek hissedilmediğini yazıyor. Zararlı genellikle ilkbaharın yağışlı geçtiği, nemli ve budama yapılmamış zeytinliklerde, çiçeklenme döneminde ortaya çıkıyor. Zeytin ve yabani zeytin dışında akçakesme türlerinde de yaşıyor.

Kitapçığın ilaçlama yaklaşımı ölçülü: pamuklubit ile aynı dönemde zeytin güvesinin çiçek nesline karşı bir ilaçlama yapılmışsa ayrı bir ilaçlama gerekmiyor; yapılmamış bahçelerde yalnız yoğun zarar görmüş somaklar ilaçlanmalı, çünkü böylece doğal düşmanlar korunur. Ayrıntı için diğer zararlılar yazımıza bakın.

Zeytin yara koşnili (Pollinia pollini)

Nasıl tanınır?

Pamuk gibi değil, portakal renkli bir koşnil. Ergin dişi küre ya da armut biçiminde, genellikle sırt tarafı daha bombeli; kabuğun iç kısmı beyaz ve düzgün, dış kısmı ise gri ve kırışık. Ergin erkek kırmızımsı kahverengi, karın kısmı kısmen saydam. Kışı genellikle ikinci dönem dişi larva ya da ergin dişi olarak dallarda geçiriyor. Yılda bir döl veriyor. Tek konukçusu kültür zeytini ve yabani zeytin.

Hava onu nasıl etkiler?

Kitapçığın verdiği ayrıntılar ilginç: hareketli larvaların çıkmaya başladığı dönemde yağış olursa büyük oranda ölüm görülüyor. Bu dönemde üç günlük sıcaklık ortalaması 30 °C'nin üzerinde seyrederse larva çıkışları duruyor; sıcaklık 40 °C'nin üzerine çıkarsa birinci dönem larvalar büyük oranda ölüyor. Kışa birinci dönem larva olarak girenler, minimum sıcaklıklar 0 °C'nin altına düştüğünde büyük oranda ölüyor. Yani bu zararlının yoğunluğu havaya göre yıldan yıla büyük oynayabilir.

Ne zarar verir?

Zarar, tepe tomurcuklarını kurutmakla başlıyor. Ağır bulaşmada, ilkbaharda sürgün vermek için sürekli çaba harcayan ağaçta sürgün boyları kısalıyor, büyüme geriliyor ve ağaç çoğu kez meyve bağlayamıyor. Yaprak koltuklarına yerleştiği sürgünlerde yapraklar dökülüyor ve sürgünler kuruyor. Kitapçığa göre ağır bulaşmada 3 yaşlı dallar 1-2 yıl içinde kuruyor; zararlının popülasyonu da bunun üzerine azalıyor, çünkü yeni sürgünü olmayan ağaçta varlığını sürdüremiyor.

Ne yapılır?

Kitapçık burada da kültürel önlemlere yaslanıyor:

• Zayıf düşmüş ağaçlar kuvvetlendirilmeli; çünkü yara koşnili kuvvetli ağaçta daha az yaşama şansı buluyor.
• Kuruyan dallar kesilmeli, ağacın iç kısımları hava ve ışık alacak biçimde budanmalı, gübreleme tekniğine uygun yapılmalı.
• Budama önemli rol oynuyor; özellikle soğuk zararından sonra budama yapılarak popülasyon düşürülmeli. Soğuk zararının ardından budamanın zamanlaması için don zararı yazımıza bakın: orada budama için acele edilmemesi öneriliyor.
• Kimyasal mücadele için kitapçıkta öneri bulunmuyor.

Don yazımızda budama için beklenmesini öneriyoruz, çünkü ağacın hangi kısmının canlı olduğu henüz belli değilken kesmek zarar verebilir. Kitapçık ise yara koşnili için soğuk zararından sonra budamayı öneriyor. İkisini bağdaştırmanın makul yolu, canlı kısımlar belli olduktan sonra kuru ve bulaşık dalları temizlemektir; bu bizim yorumumuz. Emin olamazsanız il/ilçe müdürlüğüne danışın.

Bahçede nereye bakılır?

Kitapçığın verdiği ipuçlarını birleştirince bir kontrol sırası çıkıyor. Beyaz yumak yol kenarındaki ağaçların etek dallarında ve dip sürgünlerindeyse pamuklu koşnil, yaprak altı ve sürgünleri kontrol edin. Yumak çiçeklenme dönemi sürgün uçlarında ve somaklardaysa, özellikle ilkbahar yağışlı geçmiş ve budanmamış bir bahçedeyse pamuklubit akla gelmeli. Beyaz değil de portakal renkli küçük küreler dallardaysa ve tepe tomurcukları kuruyorsa yara koşnili şüphesi vardır.

Üçünü ayırmak

Özet

Zeytinde beyaz pamuksu görüntü iki böcekten biri olabilir: ağaç ve sürgünlerde, özellikle yol kenarı bahçelerde pamuklu koşnil; çiçek dönemi sürgün uçlarında ve somaklarda pamuklubit. İkisi için de ilk müdahale budama, dip sürgünü temizliği ve bahçenin havalanmasını sağlamak. Yara koşnili ise pamuk gibi değil, portakal renginde; zarar tepe tomurcuğunun ve dalın kurumasıyla anlaşılıyor ve zayıf ağaçta ağırlaşıyor. Kitapçık üçü için de kimyasal mücadeleyi ya gereksiz buluyor ya da öneri vermiyor; bir ilaçlama gerekiyorsa ürünü ve zamanı il/ilçe müdürlüğü belirliyor.