Zeytinde kök çürüklükleri: Armillaria ve Rosellinia

Zeytin ağacı yavaş ölür ve sebebini yukarıda aramak insanı yanıltır. Yaprakların sararması, sürgünün azalması, dalların geriye doğru kuruması — bunlar kuraklık ya da beslenme sorunu sanılır. Oysa toprağın altında iki farklı fungus, kök çürüklüğü yapıyor olabilir: Armillaria ve Rosellinia.

İkisi de toprak kökenlidir, ikisi de ağacı verimli çağında öldürür ve ikisinin de kimyasal çözümü yoktur. Fark, teşhiste ve önlemdedir.

Neden önemli?

Kök çürüklüğü ağacı hemen öldürmez; verimli olduğu dönemde öldürür. Yani bahçenin yıllardır yatırım yaptığı ağacı, tam kazandırdığı yaşta kaybettirir. Ekonomik önemi buradan gelir.

Ayrıca hastalık bahçenin belli kesiminde başlar ve komşu ağaca yürür — erken fark edilirse yayılma durdurulabilir.

Armillaria kök çürüklüğü

Armillaria mellea, şapkalı bir mantardır. Zeytine özel değildir: elma, armut, erik, şeftali, kiraz, kayısı, dut, nar, asma, kestane, ceviz ve orman ağaçlarında (meşe, iğne yapraklılar) da görülür.

Nasıl tanınır?

• Sonbaharın ilk yağmurlarından sonra kök boğazında ve çevresindeki toprak yüzeyinde sarımsı kahverengi şapkalar (5–15 cm çapında) çıkar. En kesin işaret budur.
• Kabuk kaldırıldığında, kabuk ile odun arasında yelpaze biçiminde beyaz fungal tabaka görülür. Bu görüntü Armillaria için tipiktir.
• Toprakta rizomorf denen, kalın, silindirik, kahverengi-siyah kabuklu miselyum uzantıları bulunur. Bunlar yılda 1–2 metre uzar, toprakta 5–15 cm (nadiren 30 cm) derinlikte ilerler ve sağlam ağaçlara ulaşıp kökten bulaştırır.
• Odun dokusu önce açık kahverengi, sonra sarımtırak ya da beyaz süngerimsi hâle gelir.

Ne kadar sürede öldürür? Belirtilerin ortaya çıkması ve ağacın ölümü genellikle 4 yıl içinde olur; şiddetli bulaşmada 1–2 yılda kuruma görülebilir.

Nerede görülür? Ormandan açılmış veya orman alanlarına yakın, toprak yapısı ağır, uzun süre su tutan ve kültürel işlemleri tekniğine uygun yapılmayan bahçelerde.

Rosellinia kök çürüklüğü

Rosellinia necatrix de toprak kökenlidir ama sulama suyu, sel ve yağmur suları ile toprak işleme yoluyla yayılır. Rizomorf yapmaz.

Nasıl tanınır?

• İlk belirti yapraklarda sararmadır. Bu sararma ağacın tümünde olabileceği gibi, kökteki bulaşmanın yerine göre yalnız bir yönünde de olabilir — bu asimetri iyi bir ipucudur.
• Sararmanın yanında yaprakta küçülme dikkat çeker. Zamanla yapraklar dökülür ve ağaçta normalden az yaprak kalır.
• Meyveler irileşmeden ve olgunlaşmadan dökülür.
• Hasta kökün kabuğu kaldırıldığında altında ağ biçiminde beyaz miselyum örtüsü görülür. Nemli toprakta bu beyazlık kök yüzeyinde ve kök boğazı çevresindeki toprakta da görülebilir.
• Kalın köklerde beyaz olan miselyum zamanla grileşip siyahlaşır; ince kökler esmerleşip çürür.
• Fidanlar daha hızlı belirti verir; hasta fidan elle çekildiğinde topraktan kolayca çıkar.

İkisini ayırmanın kısa yolu

Mücadele: ikisinde de ortak akıl

Kök çürüklüklerinde kural şudur: iyileştirme değil, sınırlama ve önleme.

Bahçe kurarken

• Ağır ve su tutan topraklarda bahçe kurmayın.
• Bahçe çevresine drenaj kanalları açın.
• Fidanı derin dikmeyin.

Yürütmede

• Köklere zarar vermeyin; yaralanma bulaşma kapısıdır.
• Yüzey (salma) sulama yapmayın; suyu ve gübreyi taç izdüşümüne verin.
• Kök boğazına yığılan toprağı dağıtın — kökler derinde ve havasız kalmasın.
• Bulaşık bahçelerde ilkbaharda kök boğazlarını ana köklere kadar açın, yaz boyunca güneş ve hava almalarını sağlayın.
• Sonbaharda çıkan şapkaları ve altındaki kök parçalarını imha edin (Armillaria).

Hastalık çıktıysa

• Kuruyan ağacı kökleriyle birlikte sökün ve yakın. Toprakta kök parçası bırakmayın.
• Söktüğünüz yere kireç söndürün.
• O yere en az 3 yıl hiçbir meyve fidanı dikmeyin.
• Hastalık bahçenin belli bir kesimindeyse, hasta ağaçları 60 cm derinlik ve 30 cm genişlikte hendeklerle izole edin — rizomorf sağlam ağaca ulaşmasın.
• Komşu bahçelerde hastalık varsa, sel sularının hastalıklı parça taşımasını engellemek için bahçe çevresine 60–70 cm derinlikte hendek açın.
• Yeni bulaşmış ağaçta çürüyen kökleri sağlam kısma kadar temizleyin ve kökle dengeyi kuracak biçimde tacı da budayın.

⚠ Talimatta Armillaria için yara yerlerine bakır esaslı geleneksel karışımların (Bordo bulamacı, göztaşı) uygulanması ve söküm yerine sönmemiş kireç dökülmesi yer alır. Uygulama, oran ve güncel ruhsatlı ürünler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne danışın.

Kısaca

Kök çürüklükleri su yönetimi hastalığıdır. Ağır, su tutan toprak; derin dikim; salma sulama; kök boğazına yığılmış toprak — hepsi aynı sonuca çıkar. Sonbaharda kök boğazında şapkalı mantar görüyorsanız Armillaria, tek yönlü sararma ve küçülen yaprak görüyorsanız Rosellinia akla gelmelidir. Her iki durumda da kurtarılacak olan hasta ağaç değil, yanındaki sağlam ağaçtır.