Zeytin çiçeği ve genç meyve neden kurur? Çiçek sap sokanı ile zeytin kurdu

Bahar geldiğinde zeytin ağacı çiçek tomurcuğuyla dolar, ama haziranda dalda kalan meyve sayısı beklenenden çok azdır. Bunun bir bölümü doğaldır: zeytin ağacı çok sayıda çiçek açar ve çiçeklerin yalnızca küçük bir kısmı meyveye dönüşür. Ama tomurcukların kurumasının, meyvenin leblebi büyüklüğünde yaralanıp buruşmasının ardında iki böcek olabilir: zeytin çiçek sap sokanı ve zeytin kurdu. İkisi de sitedeki zeytin tanesi dökümü yazısında yer alan güve ve sinekten ayrı, daha az bilinen zararlılar. Bu yazı, Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü'nün Çiftçi Eğitim Serisi: Zeytin kitapçığına dayanıyor.

Zeytin çiçek sap sokanı (Calocoris trivialis)

Nasıl tanınır?

Kitapçığa göre vücudu uzunca, rengi yeşilimsidir; erkekler dişilerden daha koyudur. Kanatlar şeffaftır ve damarlar belirgindir. Yumurtadan çıkan ilk nimfler de yeşildir. Nimf ve ergin dönemlerinin tamamı zeytinde geçer.

Yıl içindeki seyri

Zararlı yılda bir döl verir. Kışı, sürgünlerde açılan yarıkların içinde yumurta olarak geçirir. Havalar ısınmaya başlayınca, mart sonu nisan başında yumurtalar açılır. Hem nimf hem ergin, hortumlarını çiçek tomurcuklarına sokarak beslenir.

Ne zarar verir?

Kitapçık bunu doğrudan bir çiçek zararlısı olarak tanımlıyor. Zarar, çiçek tomurcuklarının belirmesi ve kabarmasıyla başlıyor, meyve bağlamasına kadar sürüyor. Nimf döneminde başlıyor, ama ergin daha obur beslendiği için zarar artıyor. Böcek hortumuyla önce tomurcuğun çanak yaprağını, sonra çiçeğin iç organlarını emiyor. Çanak yaprağında dairesel bir leke oluşuyor; zamanla emgi yeri koyulaşıyor, çiçek açılamıyor, kahverengiye dönüyor ve tomurcuk kuruyup dökülüyor. Açılmış çiçeklerde ise üreme organları tahrip ediliyor.

Kitapçık bir sayı da veriyor: normal yıllarda bir çiçek salkımındaki 30-40 tomurcuktan 4-8 tanesi bu zararlıya hedef olup meyve bağlayamıyor. Bu, kitapçığın bildirdiği bir ortalama; kendi bahçenizde kaybın o kadar olacağı anlamına gelmiyor.

İkinci bir iz de sürgünlerde görülüyor: ergin dişi, yumurta koymak için genç sürgünlerde ovipozitörüyle yaralar açıyor. Bu yüzden sürgünler "sanki dolu vurmuş" gibi görünüyor ve gelişmeleri yavaşlıyor. Bahçeden dolu geçmediği hâlde sürgünlerde dolu izine benzeyen yaralar görüyorsanız, bu zararlıdan şüphelenmek mantıklıdır.

Nerelerde yaygın?

Kitapçık Adana, Aydın, Balıkesir, Bursa, Çanakkale, İzmir, Manisa ve Muğla zeytinliklerinde yaygın olduğunu belirtiyor. Ana konukçusu zeytin; zeytin altlarındaki otsu bitkilerde ve çevredeki meyve ağaçlarında da rastlanabiliyor.

Bahçede ne zaman bakılır?

Kitapçığın verdiği takvime göre bakış zamanı belli: yumurtalar mart sonu-nisan başında açılıyor, zarar tomurcukların belirip kabarmasıyla başlıyor ve meyve bağlamasına kadar sürüyor. Yani kontrol, çiçek tomurcukları görünür olduğu dönemde yapılmalı: tomurcuk çanak yaprağında dairesel leke, kararmış ve kuruyan tomurcuk ve genç sürgünlerde yarıklar aranacak belirtiler.

Müdahale gerekir mi?

Kitapçığın zamanlaması şöyle: çiçek sap sokanıyla mücadele, zeytin güvesinin çiçek nesline karşı yapılan mücadeleyle aynı döneme denk geliyor. Güveye karşı o dönemde zaten uygulama yapılan bahçelerde bu zararlı için ayrıca bir uygulamaya gerek yok. Güve mücadelesi yapılmayan bahçelerde, zeytin çiçek açarken, nimf ve erginlerin zarar vermeye başladığı nisan sonu-mayıs başı döneminde ağaç başına 25 civarında zararlı sayılırsa ilaçlama öneriliyor. Ürün, doz ve zamanlama için kitapçık il/ilçe müdürlüklerine ve reçete yazma yetkisi olan kişilere yönlendiriyor; biz de burada ilaç adı ya da doz vermiyoruz. Eşiklere genel bakış için ilaçlama takvimi yazımızı okuyabilirsiniz.

Zeytin kurdu (Coenorrhinus cribripennis)

Nasıl tanınır?

Adında "kurt" geçse de kitapçık zarara yol açan evre olarak ergin böceği tarif ediyor. Ona göre gövdesi baştan arkaya doğru hafif konik ve yuvarlak şekilli, rengi genellikle kızıl kahve ve üzeri sık, sarımsı tüylerle kaplı. Kışı toprakta pupa döneminde, diyapozda geçiriyor. Yıllara göre havaların erken ısınmasına bağlı olarak mart sonu, genellikle nisan ayından itibaren çıkıyor. Yılda bir döl veriyor.

Üç farklı zarar

Kitapçık zararı üç döneme ayırıyor:

1. Taze sürgün ve yapraklar. Mart sonu-nisan başında kışlaktan çıkan erginler, henüz çiçek ve meyve oluşmadığı için genç sürgün ve taze yapraklarla beslenir.

2. Çiçekler. Beslenme çiçek döneminde de sürer. Zarar gören tomurcuğun rengi değişir, açılamaz, meyve bağlamadan kuruyup dökülür.

3. Meyveler. Erginlerin en önemli zararı meyvede görülür. Meyve leblebi kadar olduktan 1-1,5 cm boya ulaşana kadar geçen sürede, beslenme sonucu meyvede birçok yara belirir. Zarar gören meyve gelişemez, buruşup kurur ve dökülmeye başlar. Kuruma sırasında yara kenarları kabarır, ortası çökük karakteristik bir görünüm alır. Kitapçık bu zararın gerçek ürün kaybına yol açtığını yazıyor.

Burada ayrım önemli: meyve dökümünün bir sürü nedeni var; güve, sinek, besin eksikliği, sıcak ve su stresi bunlardan bazıları. Zeytin kurdu zararı, meyvede çökük ve kenarı kabarık yaralarla ve genç meyve boyuyla (1-1,5 cm) tanınıyor; yani sinek vuruğunun V biçimli yarığından ve güvenin sap dibinden girişinden farklı bir görüntü. Teşhisten emin değilseniz il/ilçe müdürlüğünün ziraat mühendislerine danışmak, tahminle ilaç almaktan iyidir.

Ne yapılabilir?

Kitapçığın kültürel önerileri ilgi çekici, çünkü ilaç gerektirmeyen yöntemler: zeytin kurdu ufak bir sarsıntıda kendini yere atıyor ya da uçuyor; güneşli havada çok hareketli, güneşsiz havada ise uyuşuk. Bu yüzden mart-nisan aylarından itibaren güneş doğmadan ağaçların altına çarşaf serilip ağaçlar silkelenmeli, düşen böcekler toplanıp imha edilmeli. Temmuz, ağustos ve eylül aylarında da dibe dökülen zeytinler toplanıp imha edilmeli.

İlaçlı mücadele için kitapçık, yapılan sürveyde bir ergin dahi görülse hemen ilaçlamaya başlanmasını istiyor. Kitapçık bu sıkı eşiğin gerekçesini ayrıca açıklamıyor; zararın gerçek ürün kaybına yol açması bunu açıklayabilir (bu bizim yorumumuz). İlaç ve doz için yine resmî ilan ve reçete geçerli.

İki zararlı yan yana

Özet

Çiçek sap sokanı tomurcuğun çanak yaprağını emerek çiçeği kurutur; zeytin kurdu ise sürgünle başlayıp çiçek ve küçük meyveye geçer ve gerçek ürün kaybı yapar. İkisi de yılda tek döl verir, ikisi de ilkbaharda ortaya çıkar. Çiçek sap sokanı için kitapçık, güveye karşı zaten uygulama yapılan bahçelerde ayrı uygulama gerekmediğini söylüyor; zeytin kurdu için ise sürveyde tek ergin görülmesini bile eşik sayıyor. Her iki durumda da ilaç seçimi ve zamanı resmî ilan ve reçeteyle belirleniyor. Meyve dökümünün nedeni belli değilse önce genel nedenler listesine ve verim sorunlarına bakın, sonra böceği arayın.