Zeytin karasuyu nereye dökülür? Lagün şartları ve iki faz seçeneği

Sıkım başladıktan birkaç gün sonra her değirmenin arkasında aynı soru beliriyor: bu koyu, keskin kokulu sıvı nereye gidecek?

Kısa cevap: dereye, sulama kanalına ya da "ıssız bir araziye" değil. Zeytin karasuyunun doğrudan alıcı ortama verilmesi serbest bir seçenek değil, ve bunun iki yasal alternatifi var. Hangisinin size uyduğu, değirmeninizin hangi sistemle çalıştığına bağlı.

Karasu neden bu kadar sorun

Karasu, zeytinin kendi suyu ile işlemede eklenen suyun karışımı. Koyu renkli, asidik ve organik yükü çok yüksek. Karasu ve pirinanın ölçeğini daha önce yazmıştık: Türkiye'de bir sezonda işlenen dane, yağdan kat kat fazla yan ürün bırakıyor.

Asıl mesele hacim değil, yük. Çevre Bakanlığı'nın konuya ayrılmış genelgesinde yer alan karşılaştırma net: üç faz olarak işlenen zeytin, iki faz işlenene göre 70-80 kat daha kirli atıksu üretiyor. İki fazlı sistemde değirmenden çıkan yıkama ve separatör sularının kirlilik yükü KOİ bazında 3.000-15.000 mg/L aralığında kalıyor; bu, arıtılabilir ve kabul kriterleri sağlanırsa kanalizasyona verilebilir bir aralık. Üç fazda çıkan karasu bu tarifin çok dışında.

Dayanak: 2015/10 sayılı genelge

Konunun çerçevesini Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın 17 Kasım 2015 tarihli, 2015/10 sayılı "Zeytinyağı Tesislerinde Oluşan Atıksuların Yönetiminde Uyulması Gereken Teknik Hususlar" genelgesi çiziyor. Genelge iki yol tanımlıyor:

1. İki fazlı dekantasyona geçmek. Karasu pirinanın içinde kalır, sulu pirina pirina tesisine gönderilir. Ayrı bir arıtma ya da lagün gerekmez.

2. Üç fazlı kalmak ve sızdırmaz lagün kurmak. Karasu lagünde biriktirilir ve buharlaşmaya bırakılır.

Genelgenin esas hükmü ikisinin de üstünde: işletme hangi yolu seçerse seçsin, atıksuyunu hiçbir şekilde doğrudan alıcı ortama vermemek zorunda. Mevcut ve yeni kurulacak tesislerin Çevre İzni sürecinde genelgedeki esasları sağlaması şart. Üç fazlı tesisler ayrıca Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin Ek-2 listesinde — yani proje tanıtım dosyası değerlendirilirken lagün planının onaylatılması gerekiyor.

Lagün planını işletme kendi başına çizemiyor: genelge, planın üniversitelerin inşaat veya çevre mühendisliği bölümlerine hazırlatılmasını, İl Müdürlüğü'nce incelenip onaylanmasını istiyor. Hâlihazırda lagünü olan işletmeler yerinde denetleniyor; uygunsuzluk çıkarsa lagün yeniden yaptırılıyor. Onaylanan lagünlere ilişkin bilgiler her yıl ağustos ayına kadar Bakanlığa raporlanıyor.

İki fazın getirdikleri

Genelge iki fazlı sistemi yalnız atık tarafıyla savunmuyor:

• Dekantöre su eklemek gerekmediği için su kullanımı üç fazın üçte biri.
• Ortaya çıkan atıksu miktarı yaklaşık 5 kat az.
• Doğal antioksidan olan fenoller suya geçmeyip yağda kaldığı için yağın kalitesi ve raf ömrü daha yüksek. Acılık ve yakıcılığın kaynağı olan bu bileşikler yağın kendi koruyucusu; neden acı ve yakıcı sorusunun cevabı da burada.
• İki fazlı pirina daha sulu olduğu için çekirdek ayrımı kolay, yem değerlendirme potansiyeli yüksek.

Buna karşılık iki faz, yatırım maliyeti ve sulu pirinanın yönetimi için entegre bir düzen istiyor; bu yüzden genelge onu orta ve büyük ölçekli işletmeler için daha uygulanabilir sayıyor.

Lagün kurulacaksa: sayılar

Buharlaştırma lagünü, "bir çukur kazıp doldurmak" değil. Genelgedeki teknik esaslar şunlar:

Kil bulunamazsa sentetik kaplama; beton gibi bir malzeme tercih edilirse beton sınıfı ve sızdırmazlık durumu üniversiteye hazırlatılacak raporda detaylandırılıyor. Jeomembran yüzeyinde iğne deliği, kabarıklık ve kirlilik olmaması, bütün kaynak noktalarının su geçirmez olması, hayvanların zarar vermemesi için lagünün çitle çevrilmesi isteniyor.

Alan ne kadar gerekir: örnek hesap

Genelgenin Manisa için verdiği örnek, meseleyi en iyi anlatan kısım. Yılda 1.000 ton zeytin işleyen üç fazlı bir işletmede yaklaşık 1.200 m³ atıksu oluşuyor; bunun 900 m³'ü karasu, kalanı yıkama ve separatör suyu.

Üstü açık bir lagünde yağmur da hesaba giriyor. Manisa'nın 1981-2010 normal yağışı 582 mm; 1,5 m'lik azami derinliğin 0,582 m'si yağmura ayrılıyor ve atıksuya 0,918 m kalıyor.

Yani üstünü kapatmak gereken alanı neredeyse yarıya indiriyor. Bu hesabın pratik sonucu şu: lagüne ayıracak arazisi olmayan küçük işletme için gerçek çözüm daha büyük lagün değil, iki faza geçiş. Genelge de bunu açıkça söylüyor.

Koku ve çamur

Lagünün en çok şikâyet üreten yanı koku. Genelgenin önerdiği uygulama basit: karasu lagüne alındıktan sonra 1 m³ atıksuya 10 kg sönmüş kireç (kalsiyum hidroksit) eklenip iyice karıştırılıyor. Alüminyum sülfat da kullanılan maddeler arasında.

Buharlaşma sonunda dipte kalan çamur da serbest değil: Atık Yönetimi Yönetmeliği Ek-4 listesinde 02 03 05 atık koduyla yer alıyor. Analizi yapılıp öncelikle maddesel veya enerji geri kazanımına yönlendiriliyor; bu mümkün değilse düzenli depolama tesisine ya da kabul etmesi hâlinde pirina tesisine gidiyor.

Pirina tarafını atlamayın

Karasuyu çözüp pirinayı ortada bırakmak sık yapılan hata. Pirina, üretim yöntemine göre %50-70 su içeriyor. Doğrudan pirina tesisine gönderilemiyorsa tesis sahası içindeki sızdırmaz havuzlarda ya da kapalı silolarda depolanıyor; taşıma, tam sızdırmazlık sağlayan silobas tipi araçlarla yapılıyor. Esas, pirinanın ve içindeki suyun yağışlı havada veya yükleme-boşaltma sırasında alıcı ortama karışmaması.

Üretici olarak ne yapmalı

Kendi zeytinini bir başkasının değirmeninde sıktıran üretici için bu konu uzak görünebilir, ama değil. Fabrikada sıkım yaptırırken sorulacak listeye bir madde daha ekleyin: bu değirmen kaç fazlı çalışıyor ve karasuyu nereye veriyor? Cevabı "arkadaki dereye" olan bir tesis, sıkım hattının geri kalanında da aynı özeni göstermiyor olabilir.