İspanya yağ çekme normunu yayımladı: oran 15 Kasım'a kadar açıklanacak, tavan üretimin %20'si

İspanya Tarım, Balıkçılık ve Gıda Bakanlığı, aylardır konuşulan zeytinyağı piyasadan çekme normunu resmîleştirdi. Orden APA/1145/2026 sayılı bakanlık emri 29 Ekim'de imzalandı, 30 Ekim 2026'da İspanya Resmî Gazetesi BOE'de yayımlandı ve ertesi gün yürürlüğe girdi. Emir 2026/27 sezonunu, yani 1 Ekim 2026 ile 30 Eylül 2027 arasını kapsıyor.

Bir noktanın altını çizmek gerekiyor: yayımlanan metin henüz hiçbir sıkım tesisine "şu kadar yağ ayır" demiyor. Çekilecek yüzdeyi ve uygulamanın başlangıç tarihini Üretim ve Tarım Piyasaları Genel Müdürlüğü ayrı bir kararla belirleyecek; emre göre bu karar en geç 15 Kasım 2026'da Resmî Gazete'de yayımlanmak zorunda.

Metinde ne var

Emrin gerekçe bölümü tabloyu açıkça koyuyor: iki normal sezonun ardından 2026 baharında başlıca zeytin bölgelerinde ılık sıcaklıklar ve bol yağış iyi bir çiçeklenme ve meyve tutumu getirdi; bu yüzden 2026/27 hasadı son sezonların ortalamasının belirgin biçimde üstüne çıkabilir. Dayanak, AB ortak piyasa düzenlemesinin (1308/2013 sayılı Tüzük) üretici ülkelere arzı düzenleme izni veren 167 bis maddesi ve İspanya'nın bunu uygulamaya koyan 84/2021 sayılı Kraliyet Kararnamesi. AB kuralı fiyat belirlemeyi ve üretimin aşırı bir bölümünü bloke etmeyi yasaklıyor; norm bu yüzden yalnız arzın zamanlamasına dokunuyor.

Emrin 4. maddesi mekanizmanın devreye girme koşulunu koyuyor: 2026/27 için sezon başı stok ile üretim tahmininin toplamı, önceki altı sezonun aynı toplamının ortalamasının %120'sine ulaşmalı ya da aşmalı. Stok verisi bakanlığın zeytinyağı piyasa bilgi sisteminden (SIMO), üretim tahmini özerk bölgelerin bildirimlerinden alınıyor.

5. madde miktarı hesaplıyor. Yüzde, sezonun tahmini kaynakları ile son altı sezonun en yüksek iki pazarlama değerinin ortalamasının %120'si arasındaki farka göre bulunacak. Burada "kaynak" sözcüğünün tanımı dikkat çekici: stok ve üretime, son altı sezonun ortalama ithalatı da ekleniyor. Hangi sonuç çıkarsa çıksın tavan değişmiyor: çekilecek oran tahmini üretimin %20'sini aşamaz.

Yükümlülük sıkım tesislerinde. Her tesis, SIMO'ya her ay bildirdiği üretim üzerinden belirlenen yüzdeyi ayırıp kendi deposunda ya da kiraladığı bir depoda bir sonraki sezona kadar tutacak; bu yağ aylık bildirimlerde "depolanmış" olarak görünecek. Hangi kategoriden yağ ayrılacağına tesisin sahibi karar veriyor. Denetimi özerk bölgeler yapacak, bakanlık bölgelerle birlikte bir denetim planı hazırlayacak; kurala uymayana 30/2022 sayılı Kanun'un 23. maddesindeki zeytinyağı yaptırımları uygulanacak.

Emrin 11. maddesi bir geri dönüş kapısı da bırakıyor: bakanlık 31 Aralık 2026'dan itibaren revize üretim tahminlerine bakıp koşulların sürüp sürmediğini ve fiyata etkisini değerlendirecek; gerekirse çekilecek miktarı yeni bir kararla yalnız aşağı doğru düzeltebilecek.

Normun taslak hâlini ve İspanya rekabet kurumu CNMC'nin itirazlarını ayrı bir yazıda anlatmıştık. 4. ve 5. maddedeki iki hesap, o yazıda okuduğumuz taslak metinle aynı kaldı.

Hesabın girdileri

Bakanlığın açıklamasına göre özerk bölgelerin tahmini toplamı 1.602.596 ton; bu, bir önceki sezondan %23 fazla ve tutarsa serinin en yüksek dördüncü üretimi olacak. 1 Ekim'de açıklanan aforo değişmemiş görünüyor. Eksik olan stok verisi de geldi: SIMO'nun 28 Ekim'de yayımlanan rakamlarına göre sezon 357.040 ton stokla açıldı; geçen sezonun başındakinden %23,3 fazla.

Toplam, ekim başında konuşulan "2 milyon ton dolayı"nı doğruluyor. Bakanlık ise %120 eşiğinin aşılıp aşılmadığını gösteren altı sezonluk karşılaştırmayı, ne de ithalat ortalamasını henüz yayımlamadı; bu yüzden çekilecek oranın kaç çıkacağını bugünden hesaplamak mümkün değil. Rakamı 15 Kasım'a kadar çıkacak karar verecek.

Emrin arkasındaki baskı fiyattan geliyor. ASAJA, COAG, UPA ve Cooperativas Agro-alimentarias 10 Ekim'de hükümetten acil müdahale istemişti. Sitenin izlediği AB Komisyonu verisine göre İspanya'da sızmanın üretici fiyatı 25 Ekim haftasında 3,24 €/kg'daydı.

Avrupa ölçeğinde yeri

Uluslararası Zeytin Konseyi'nin 29 Ekim'deki danışma komitesi toplantısında sunulan ön tahmine göre Avrupa Birliği'nin 2026/27 üretimi yaklaşık 2,4 milyon ton; bunun 1,6 milyon tonu İspanya'nın, 300 bin tonu Yunanistan'ın, 280 bin tonu İtalya'nın, 195 bin tonu Portekiz'in. Yani tek başına İspanya AB üretiminin üçte ikisini veriyor ve %20'lik tavanın karşılığı, Yunanistan'ın bütün sezonluk rekoltesinden fazla.

Türkiye'ye bakan tarafı

Kararın Türk üreticisi ve ihracatçısı için önemi, dünya fiyatının tabanını belirleyen pazarın İspanya olmasında. Edremit borsasında sızma 26 Ekim'de 304,73 ₺/kg tescil edildi; ECB'nin 30 Ekim kuruyla bu yaklaşık 5,46 €/kg ediyor, aynı dönemdeki İspanyol üretici fiyatının 1,7 katı. Tarihler ve kalite tanımları birebir örtüşmediği için oran yaklaşık; ama Türk yağının dış pazarda bu sezon ne kadar zorlandığını ihracatçıların tablosu da gösteriyor.

Madrid yüksek bir oran açıklarsa arzın bir bölümü bir sezon depoda kalacak ve fiyat üzerindeki baskı hafifleyebilir. Oran düşük çıkar ya da eşik tutmazsa 2 milyon tona yakın arz aynı hızla pazara inecek. İki ihtimalde de belirleyici tarih 15 Kasım.