Edremit'in anıtsal zeytinleri: ölçülmüş dört yaşlı ağaç

Bir zeytin ağacının kaç yaşında olduğunu gövdesine bakarak anlayamazsınız — zeytin, gövdesi çürüyüp içi boşaldıktan sonra da yaşamaya devam eder. Bu yüzden "bin yıllık zeytin" ifadeleri çoğu zaman ölçülmemiş rakamlardır.

Edremit yöresinde dört anıtsal zeytin ağacı, coğrafyacılar tarafından yerinde ölçülerek belgelendi. Bu sayfa o ölçümleri aktarıyor.

Anıt ağaç nedir? Büyük olmak yetmez

Yaygın yanılgı, anıt ağacın "çok büyük ağaç" demek olduğudur. Tanım daha dardır:

t; Yaş, çap ve boy itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçülerinin üzerinde olan; ilginç gövde ve dal formuyla izleyenin belleğinde bir şey çağrıştıran; yöre folklorunda, kültür ve tarihinde özel yeri bulunan; geçmiş ile gelecek arasında bağ kuracak uzunlukta doğal ömre sahip ağaç.

Anıt ağaçlar dört gruba ayrılır: tarihî, mistik, folklorik ve boyutsal. İlk üçü için yaş, boy ya da çap gibi ölçüler önemli değildir — bir ağaç, altında bir olay yaşandığı ya da bir inanışa konu olduğu için de anıt sayılabilir.

Yalnız boyutsal anıt ağaçlarda somut ölçüler aranır. Aşağıdaki dördü bu gruba giriyor.

Edremit'in dört anıtsal zeytini

Çap ve çevre, yerden 130 cm yükseklikte ölçülmüştür — orman ölçmesinde standart yüksekliktir (göğüs yüksekliği). Yaş, Vorkampf-Laue yöntemiyle tahmin edilmiştir; zeytinde gövde içi çürüdüğü için halka sayımı çoğu zaman mümkün olmaz, bu yüzden rakamlar tahmindir.

Tablodaki en çarpıcı satır Kavaktarla: 1.100 yıl tahminiyle, Edremit'in bilinen en yaşlı zeytini. Gövde çevresi 7,20 metre — yani üç kişi kol açsa ancak sarabilir.

Nerede duruyorlar?

Dördü de Edremit ve Altınoluk çevresinde, Kazdağı ile Edremit körfezi arasındaki dar şeritte.

• Koca Zeytin — Edremit merkez, Devlet Hastanesi arkası, Delicelik mevkii. Zeytinlikler arasında, tarla yollarının kesiştiği noktada, 43 metre yükseltide, vakıf arazisinde.
• Kavaktarla Zeytini — Altınoluk, Kavaktarla mevkii. Şahindere deltasında, deniz seviyesinden 10 metre yükseltide. Ağaç bugün yerleşim alanının içinde kalmış.
• Şahindere ve Altınoluk zeytinleri de aynı hat üzerinde.

Yörenin iklimi dördü için de aynı: yıllık yağış 667 mm, yıllık ortalama sıcaklık 16,1 °C, uçlar 40,5 °C / −7,6 °C.

Bu koşullar zeytin için neredeyse ideal — zeytinde soğuklama gereksinimi sayfasında anlatıldığı gibi ağacın hem kışın yeterince soğuması hem de donmaması gerekir. Edremit'in −7,6 °C'lik uç değeri, zeytinin zarar gördüğü −12 °C sınırının üstünde kalıyor.

Hepsi hasta

Ölçüm raporlarının en dikkat çeken tarafı sağlık bölümü. Dördünde de aynı tablo:

Gövdedeki urlar için: zeytin dal kanseri — bakteriyel bir hastalık olan dal kanseri budama yaralarından girer ve tam da bu tür ur oluşumlarına yol açar. Yüzlerce yıl boyunca defalarca budanmış bir ağaçta bunun birikmesi şaşırtıcı değil.

Asıl tehdit: ağacın üretimde olması

Rapor tehdit maddesinde açık yazıyor: bu ağaçlar hâlâ ürün veren zeytinlikler içinde ve her yıl budanıyorlar. Yani onları tehdit eden şey terk edilmişlik değil, kullanılıyor olmaları.

Kavaktarla'daki ağaç için ayrı bir sorun var: çevresi yerleşime dönüşmüş, ağaç sitelerin arasında kalmış.

Rapordaki öneri net: anıt ağaç olarak tescil edilip koruma statüsü kazandırılmalı ve bakımı uzman eliyle yapılmalı. Tescil olmadan bir ağacın "anıtsal" sayılması, onu yasal olarak korumaz.

Neden değerliler?

Üç ayrı sebep:

1. Genetik. Yüzlerce yıl aynı yerde yaşamış bir ağaç, o yöreye uyum sağlamış bir genotiptir. Türkiye'de tescilli 100 zeytin çeşidi var ama üretimin büyük kısmı dört-beş çeşide dayanıyor; yaşlı ağaçlar bu daralan havuzun dışında kalmış genetik çeşitliliği taşıyor.

2. Turizm. Rapor, ağaçların kültür turizmi, eko-turizm ve jeo-turizm açısından değerli olduğunu belirtiyor. Zeytinyağı turizminin nasıl işlediği için: oleoturizm.

3. Kayıt. Bir ağacın 1.100 yıl yaşaması, o toprakta zeytinciliğin en az o kadar sürdüğünün canlı kanıtıdır. Hatay'da bunun arkeolojik karşılığını Antiokheia'nın 43 işliğinde görüyoruz; Edremit'te kanıt hâlâ yaşıyor.

Kısaca

Edremit yöresinde ölçülen dört anıtsal zeytinin en yaşlısı 1.100 yıl tahminiyle Kavaktarla Zeytini; gövde çevresi 7,20 metre. Dördü de kovuklu, urlu ve zayıf sürgünlü — yani hepsi bakım istiyor. Ve hiçbiri tescilli değil.

"Bin yıllık zeytin ağacı" cümlesi Türkiye'de çok kullanılıyor ama arkasında ölçüm olan örnek az. Bu dördü, arkasında ölçüm olanlardan.