"Adriyatik'in Mücevherleri": dört ülke hacimle değil kaliteyle yarışmak istiyor

Slovenya, Hırvatistan, Bosna-Hersek ve Karadağ'ın zeytinlikleri toplandığında ortaya çıkan yıllık üretim, dünya zeytinyağı üretiminin yarım yüzdesini bile bulmuyor. Bu dört ülkenin üreticileri şimdi hacimle yarışmayı bırakıp ortak bir kalite markası öneriyor: "Adriyatik'in Mücevherleri."

Öneri, Bosna-Hersek'in Mostar şehrinde ilk kez düzenlenen Herz Olive Fest'te, Doğu Adriyatik ülkelerinin ilk uluslararası panelinde ortaya atıldı. Festival, Bosna-Hersek Bakanlar Konseyi Başkanı Borjana Krišto'nun himayesinde yapıldı.

Rakamlar

Hacim yok, ödül var

Rakamlar bölgenin küçüklüğünü açıkça gösteriyor. Hırvatistan ortalama bir yılda 3.500–4.000 ton, Slovenya yaklaşık 500 ton, Karadağ birkaç yüz ton üretiyor. Hersek'te zeytinciliğin hızla yayılmasına rağmen Bosna-Hersek'in üretimi 200–300 ton düzeyinde. Dördü birden İspanya'nın tek bir gününe yakın bir üretim yapıyor denebilir.

Buna karşılık uluslararası yarışmalarda tablo tersine dönüyor. Son NYIOOC Dünya Zeytinyağı Yarışması'nda Hırvatistan toplam ödülde dünya ikincisi oldu; Bosna-Hersek 16, Karadağ 9 ödülle bugüne kadarki en iyi sonuçlarını aldı.

Mostar'daki Federal Agromediteran Enstitüsü müdürü Marko Ivanković bölgeyi tek cümlede tarif ediyor: "Kuzey İstriya'dan güney Ulcinj'e kadar yağlarımız düzenli olarak dünyanın en iyileri arasında yer alıyor." Ortak paydayı da sayıyor: karst, bol güneş, sert bora rüzgârı ve binlerce yıllık gelenek.

Marka ne olacak, ne olmayacak

Panelde önerilen isim "Adriyatik'in Mücevherleri" ve öneri şu çerçeveye oturuyor: her ürün kendi menşe ülkesini açıkça taşımaya devam edecek. Amaç ulusal kimlikleri silmek değil, küçük ülkelerin üreticisine uluslararası pazarda görünürlük kazandıracak tanınabilir bir çerçeve kurmak.

Koper'deki Bilim ve Araştırma Merkezi Zeytincilik Enstitüsü'nden Rok Babič, işin sırasını tersinden kuruyor: "İsmi seçmeden önce kime ulaşmak istediğimizi, o insanların neye değer verdiğini ve Doğu Adriyatik yağlarının onları neden ilgilendirmesi gerektiğini sormalıyız."

Babič'in marka tanımı da ürün üstü: "Misafire yalnız bir şişe yağ satmıyoruz; bir manzara, insanlar, çeşitler, gelenek, bilgi ve belirli bir yerin deneyimini satıyoruz."

Panelin ortak sonucu net: şemsiye marka küçük ülkeleri büyük pazarlara taşıyabilir — ama yalnızca açık ve doğrulanabilir kalite standartlarıyla desteklenirse. Babič'in ifadesiyle, "İsim mükemmel bir başlangıç olabilir, ama gerçek değeri olağanüstü kaliteden, ortak kurallardan ve bu yağları üreten insanların hikâyelerinden gelir."

Masayı kimler kurdu

Panelin bileşimi, önerinin dernek düzeyinde bir temenniden ibaret olmadığını gösteriyor. Moderatörlüğü Nedjeljko Jusup yaptı. Hırvatistan'ı, Neretva Vadisi'nden danışman ve zeytinyağı uzmanı, aynı zamanda ülkenin Ulusal Ortak Tarım Politikası Ağı yönetim kurulu üyesi Nebojša Jerković temsil etti. Slovenya'yı Koper'deki enstitüden genç araştırmacılar Rok Babič ve Karlo Kopjar; Karadağ'ı ise Boka Zeytin Üreticileri Derneği başkanı Ivan Ilić ile Bar Zeytin Üreticileri Derneği başkanı ve Karadağ'ın Madrid'deki Uluslararası Zeytin Konseyi temsilcisi Ćazim Alković temsil etti.

Panelin ortak tezi de bu bileşimden çıkıyor: tek tek ele alındığında bu ülkelerin ne büyük küresel pazarlarda görünür olacak üretim hacmi var, ne de pazarlama bütçesi. Birlikte sundukları şey ise büyük üreticilerin kolay taklit edemeyeceği bir küme — olağanüstü yerel çeşit çeşitliliği, binlerce yıllık gelenek ve kendine has karst manzarası.

İklim sınırı tanımıyor

Panelin ikinci gündemi teknikti. Ivanković, iklim değişikliğinin artık teorik olmadığını söylüyor: kuraklık zeytinlikleri giderek daha fazla etkiliyor, aşırı sıcak çiçeklenmeden olgunlaşma ve hasada kadar sürebiliyor, ve ulusal sınır tanımayan yeni zararlılar ortaya çıkıyor.

Bu son cümle ortak markayı teknik bir zorunluluğa da bağlıyor: zararlı sınır tanımıyorsa, izleme ve mücadele de tanımamalı. Panelde tarımsal dronlar ve akıllı teknolojilerin bitki koruma amaçlı kullanımı, zeytinyağı agroturizmi ve ülkeler arası tek bir Adriyatik Zeytinyağı Rotası kurulması da tartışıldı.

Türkiye'den bakınca

Bu öneri Türkiye için tanıdık bir eksikliğe işaret ediyor. Türkiye'nin zeytin ve zeytinyağında çok sayıda coğrafi işaret tescili var — ama tescil hukuki bir etikettir, pazarda anlatılan bir hikâye değil. Yirmi beş tescilin ne işe yaradığını ayrıca ölçmüştük: tescil sayısı artarken tüketicinin tanıdığı ad sayısı aynı oranda artmıyor.

Adriyatik önerisinin kritik yanı burada. Dört ülke tescilden önce ortak kural ve ortak anlatı kuruyor; menşe bilgisi kayboluyor değil, şemsiyenin altında taşınıyor. Türkiye'de eşdeğer soru şu: Ayvalık, Milas, Mut, Kuzey Ege ve diğerleri ayrı ayrı tescilliyken, dış pazarda hepsini birden tanıtan tanınabilir bir çerçeve var mı?

Ne izlenecek

Önerinin bir isimden fazlası olup olmayacağını iki şey belirleyecek: doğrulanabilir bir kalite standardının yazılıp yazılmayacağı ve dört ülkenin bunu ortak bir kurumla mı yoksa dernekler düzeyinde mi yürüteceği. Standart olmadan şemsiye marka, ödül listelerinin yanında duran bir slogandan ibaret kalır.