Zeytinyağı kanserden korur mu? Meta-analizler ve PREDIMED ne diyor?

Kısa cevap: Kanıt tek yönde değil. Gözlemsel çalışmaları birleştiren bir meta-analiz, en çok zeytinyağı tüketenlerde herhangi bir kanserin yüzde 31 daha az görüldüğünü bulmuş. Yalnızca ileriye dönük (prospektif) kohortlara bakan, daha büyük bir meta-analiz ise günde her 25 gram zeytinyağı için kanser riskinde anlamlı bir fark bulamamış. Tek randomize deneme (PREDIMED) meme kanserinde güçlü bir azalma göstermiş, ama çok az vakaya dayanıyor. Yani "korur" demek için erken, "işe yaramaz" demek için de gerekçe yok.

Aşağıda her çalışmanın ne bulduğunu, neden farklı sonuç çıktığını ve bunun sofrada ne anlama geldiğini sıralıyoruz.

Rakamlarla

Olumlu meta-analiz: yüzde 31

Markellos ve arkadaşlarının 2022'de PLoS One'da yayımladığı derleme, mayıs 2020'ye kadar çıkan çalışmaları taradı. 45 çalışma meta-analize girdi: 37'si olgu-kontrol (17.369 kanser hastası, 28.294 kontrol), 8'i kohort (929.771 kişilik gruplarda 12.461 yeni olgu). En yüksek zeytinyağı tüketimi ile en düşük tüketim karşılaştırıldığında herhangi bir kanser için bağıl risk 0,69, yani yaklaşık yüzde 31 daha düşük çıktı.

Alt gruplarda da benzer yönde sonuçlar vardı: meme kanserinde 0,67, sindirim sistemi kanserlerinde 0,77, üst solunum-sindirim yolu kanserlerinde 0,74, idrar yolu kanserlerinde 0,46. Yazarlar, etkinin Akdeniz ülkelerinde de başka ülkelerde de görüldüğünü belirtiyor ve büyük randomize denemeler ile daha fazla prospektif kohort istiyor.

Daha temkinli meta-analiz: fark yok

Martínez-González ve arkadaşları 2022'de Clinical Nutrition'da başka bir soruyu sordu: zeytinyağı tüketimini önceden ölçüp insanları yıllarca izleyen çalışmalarda ne çıkıyor? Kalp-damar hastalığı, tip 2 diyabet, kanser ve toplam ölüm için ayrı ayrı meta-analiz yaptılar. Çalışmaların izlem süreleri 3,7 ile 28 yıl arasında değişiyordu. Kanser analizinde 1.285.064 katılımcı ve 58.892 yeni olgu vardı. Günde her ek 25 gram zeytinyağı için bağıl risk 0,94 çıktı, ama güven aralığı 1'i kapsıyordu (0,86-1,03); yani istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki yoktu.

Aynı derleme başka sonuçlarda daha net bir tablo verdi: aynı 25 gram için kalp-damar hastalığında yüzde 16, tip 2 diyabette yüzde 22 ve toplam ölümde yüzde 11 düşük risk. Yani zeytinyağının faydası bu analizde tamamen yok sayılmıyor; kansere gelince ilişki ya yok ya da mevcut verilerle seçilemiyor. Yazarlar ayrıca kalp-damar hastalığı, kanser ve toplam ölüm sonuçlarında çalışmalar arasındaki farklılığın kaynaklarının her zaman açık olmadığını da not ediyor; yani sonuçlar çalışmadan çalışmaya oynuyor. Kalp tarafının ayrıntısı için zeytinyağı ve kalp sağlığı yazımıza bakabilirsiniz.

İki sonuç neden farklı?

Olumlu meta-analizin 45 çalışmasının 37'si olgu-kontrol. Bu tasarımda kanser tanısı almış kişilere geçmiş beslenmeleri sorulur ve sağlıklı kişilerle karşılaştırılır. İnsanlar yıllar öncesini hatırlarken hata yapabilir; hasta olan kişi ile olmayan kişi aynı titizlikle hatırlamayabilir. Prospektif kohortlarda ise beslenme, kimse hasta olmadan önce kaydedilir. Bu yüzden ikinci meta-analizin sonucu genellikle daha güvenilir kabul edilir. Ama bu, zeytinyağının etkisiz olduğunu göstermez: kanser tek bir hastalık değil, farklı kanserlerde farklı etki olabilir ve tek bir "kanser" rakamı bunu ezebilir.

Meme kanseri: en çok konuşulan alan

Sealy ve arkadaşlarının 2021'de British Journal of Nutrition'da yayımladığı meta-analiz yalnız meme kanserine baktı. Prospektif iki çalışmada en yüksek ve en düşük tüketim karşılaştırması OR 0,48 verdi, ama güven aralığı çok geniş (0,09-2,70); sekiz olgu-kontrol çalışmasında 0,76 (0,54-1,06). Doz-yanıt analizinde günde 14 gramlık artış için 0,93 (0,83-1,04) çıktı. Çalışmalar arasındaki tutarsızlık yüksekti ve yazarlar kesinlik düzeyini "çok düşük" olarak değerlendirdi. Olası bir ters ilişki var, ama kanıtlanmış değil.

PREDIMED: tek randomize deneme

PREDIMED, İspanya'da kalp-damar riski yüksek kişilerle yürütülen büyük bir randomize denemeydi. Meme kanseri analizinde 60-80 yaş arası 4.282 kadın üç gruba ayrıldı: sızma zeytinyağıyla zenginleştirilmiş Akdeniz diyeti, kuruyemişle zenginleştirilmiş Akdeniz diyeti ve az yağlı kontrol diyeti. Medyan 4,8 yıllık izlemede 35 meme kanseri olgusu doğrulandı. 1.000 kişi-yıl başına olgu hızı zeytinyağı grubunda 1,1, kuruyemiş grubunda 1,8, kontrol grubunda 2,9 idi. Kontrole göre tehlike oranı zeytinyağı grubunda 0,32 (0,13-0,79), kuruyemiş grubunda 0,59 (0,26-1,35) bulundu.

Yazarlar bunu, uzun süreli bir beslenme müdahalesinin meme kanseri görülme sıklığı üzerindeki etkisini gösteren ilk randomize deneme olarak tanımlıyor. Ama yazarlar da üç noktayı vurguluyor: meme kanseri denemenin önceden belirlenmiş ikincil sonucuydu, analiz az sayıda olguya dayanıyor ve sonuçların daha uzun, daha büyük çalışmalarla doğrulanması gerekiyor. Kuruyemiş grubundaki azalma da anlamlı değildi. Üstelik dergi, makale için 2018'de bir düzeltme notu (erratum) yayımladı; burada verilen rakamlar ilk raporun özetindendir.

Bir başka nokta: gruplara yalnız zeytinyağı verilmedi, bütün beslenme düzeni değişti. Etkinin ne kadarı yağdan, ne kadarı sebze, baklagil ve balık ağırlıklı düzenden geliyor, bu tasarımda ayrılamaz. Beslenme düzeninin genel çerçevesi için Akdeniz diyeti nedir yazısına bakın.

Peki ne yapmalı?

• Zeytinyağını kanserden korunma ya da tedavi aracı olarak görmeyin. Mevcut kanıt bir ilişkiye işaret ediyor, nedensellik kurmuyor; kanser tedavisi gören biri beslenme değişikliklerini onkoloğuyla konuşmalıdır.
• Yarar bekleniyorsa mantıklı yol, katı yağların yerine zeytinyağı koymak ve beslenmenin bütününü sebze, baklagil ağırlıklı kurmaktır. Miktar için günde ne kadar zeytinyağı yazısına bakın.
• Çalışmalarda "zeytinyağı" ile "sızma zeytinyağı" her zaman ayrılmıyor. PREDIMED'de kullanılan yağ sızmaydı; fenolik bileşiklerin rolü için oleokantal ve polifenoller yazımıza bakın.
• Etikette ya da reklamda "kanseri önler" diyen bir ifadeyi bu veri desteklemez. Genel faydalar için zeytinyağının faydaları.

Özet

Zeytinyağı ile kanser arasında bir ilişki arayan çalışmaların bir kısmı koruyucu bir etkiye işaret ediyor, ama yöntemi daha sağlam olan ileriye dönük analizde anlamlı bir fark çıkmıyor. Meme kanserinde randomize deneme umut verici, fakat az olguya dayanıyor. Bugünkü bilgiyle söylenebilecek en dürüst cümle şu: zeytinyağı Akdeniz tipi beslenmenin sağlıklı bir parçası, ama tek başına kanserden koruyan bir yiyecek olarak kanıtlanmış değil.

t; Bu yazı genel bilgi içindir; tanı ve tedavi için hekiminize danışın.