Zeytin ağacı kuvvetli rüzgârda ne olur? Dal kırılması, kurutucu rüzgâr, tuzlanma ve rüzgârdan korunma

Rüzgâr, zeytinde "iyi" ya da "kötü" diye tek kelimeyle anlatılamayan bir etkendir: Nisan-Mayıs başında esen hafif rüzgâr çiçeklerin döllenmesine yardım eder, Mayıs sonunda güneyden esen kurutucu rüzgâr aynı döllenmeyi engeller, kış fırtınası ağacı devirebilir, denizden gelen şiddetli rüzgâr toprağı tuzlandırabilir. Bu yazı, bu etkileri ayrı ayrı ve kaynağıyla anlatıyor. Ana kaynağımız, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü'nden (Bornova, İzmir) Ayaz ve Varol'un 2015 tarihli Zeytin Bilimi derlemesi; buna Bakanlığa bağlı bir araştırma enstitüsünün hastalık broşürü ve rüzgâr kıran ilkeleri için zeytine özgü olmayan meyve bahçesi kaynakları ekleniyor. Bir uyarı: zeytinde rüzgâr kıranın ne kadar yüksek, ne kadar sık olması gerektiğini veren zeytine özgü bir kaynak bulamadık; bu yüzden ölçü vermiyoruz.

Hafif rüzgâr yararlı, kurutucu rüzgâr zararlı

Ayaz ve Varol'un derlemesi rüzgârı mevsime göre ayırıyor:

• Nisan ve Mayıs başındaki hafif rüzgârlar döllenmeye yardımcı oluyor.
• Ağaç dalları arasından geçen hafif esintiler, halkalı leke gibi bazı mantar hastalıklarının yayılmasını engelliyor. Bu hastalığı halkalı leke yazımızda anlattık.
• Yazın esen nemli rüzgârlar, ağaçların susuzluk çekmesini kısmen önlüyor.
• Mayıs sonunda güneyden esen kurutucu rüzgârlar (samyeli) çiçeklerin döllenmesine engel oluyor. Derlemenin özetine göre aşırı sıcak hava ve kurutucu rüzgâr, dişicik tepesini kurutarak tozlanmayı ve meyve oluşumunu azaltıyor.
• Kuru rüzgârlar meyve dökümüne yol açıyor; derleme bu tür yerlerde sulamaya mutlaka önem verilmesini söylüyor.
• Kış sonunda esen rüzgârlar (kesişleme) toprak nemini azaltıyor.
• Yazın güneyden gelen rüzgârlar toprak nemini kaçırıyor, sürekli eserse daneleri buruşturuyor.

Çiçeklenmenin neden rüzgâra bu kadar duyarlı olduğunu, zeytinin tozlanma biçimini anlattığımız tozlanma yazımızda bulabilirsiniz. Burada bilinmesi gereken, kurutucu rüzgârın etkisinin hava sıcaklığı ve nemle birlikte düşünülmesi gerektiği: derleme, aşırı sıcak ve kurutucu rüzgârı birlikte anıyor.

Fırtına ağacı devirir, dalı kırar, meyveyi döker

Derlemeye göre fırtınalar ağaçları devirerek dane bağlatmayı önlüyor. Özet kısmında fırtına ve dolunun çiçek ve meyve dökümüne, yaprak yaralanmalarına ve dal kırılmalarına neden olduğu yazıyor. Bu zarar türünün zeytinde ne kadar ağır olduğunu gösteren bir sayı bulamadık.

Zeytine özgü olmayan, elma ve diğer meyve bahçeleri için yazılmış bir Ontario (Kanada) tarım rehberi, rüzgâr zararını şöyle sıralıyor: dal kırılması (özellikle ağacın ana ucu), meyvenin ezilmesi ve dökülmesi, aşı yerinin kopması, ağaç destek sistemlerinin zorlanması; rüzgârın açtığı yaralardan hastalık girmesi; sonbahar fırtınası ve ağır yağmurla ürün yüklü ağaçların kök çevresindeki toprağın gevşemesi. Bu liste bir meyve türü için; ama dal kırılması, meyve dökümü ve yaradan hastalık girişi zeytin için de kaynaklarımızda ayrı ayrı geçiyor.

Rüzgârın açtığı yara hastalığa kapı olur

Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Alata enstitüsünün zeytin hastalıkları broşürü, dal kanserinin etmeninin hasat sırasında, don, dolu ve aşırı rüzgâr sonrası oluşan yaralardan giriş yaptığını söylüyor. Broşür ayrıca hastalığın rüzgârla, dalların birbirine teması sonucu da yayıldığını belirtiyor. Yani fırtına sonrası çatlamış, ezilmiş dallar, sırık vuruğu ya da dolu yarası gibi bir giriş kapısıdır. Hastalığı dal kanseri yazımızda ayrıntılı anlattık.

Denizden gelen rüzgâr toprağı tuzlandırabilir

Derlemeye göre denizden gelen şiddetli rüzgârlar zeytin topraklarının tuzlanmasına yol açıyor. Aynı derleme, zeytinin denizden en az 1-2 kilometre içeride dikilmesini öneriyor, ama bazı çeşitlerin deniz kenarında da zarar görmeden yetişebildiğini ekliyor. Zeytinin tuza ne kadar dayandığı ayrı bir konu; bunu tuzlu toprak ve su yazımızda anlattık.

Lodos: kışın "yanlış uyanma"

Derleme, güneyi kapalı olmayan yerlerde kışın esen lodosun ağaçları zamansız uyandırdığını ve ağaçların soğuklardan daha çok etkilenmesine yol açtığını yazıyor. Bu, rüzgârın dolaylı etkisi: zarar rüzgârın kendisinden değil, ardından gelen soğuktan. Don zararı yazımız o soğuğun sonuçlarını ele alıyor.

Rüzgârdan korunma: zeytine özgü olmayan ilkeler

Derlemenin bahçe düzenine ilişkin önerisi, fırtına, lodos ve deniz rüzgârı anıldıktan sonra geliyor: zeytin dikiminde sık dikimden çok aşağıdan taçlandırmaya gitmek. Sık dikim bahçe rehberimizde sık dikimin başka yönlerini bulabilirsiniz.

Rüzgâr kıran konusunda elimizde zeytine özgü bir kaynak yok. Zeytine özgü olmayan iki meyvecilik kaynağı ise şunları söylüyor; bunları zeytin için kesin kural değil, genel ilke olarak okuyun:

Avustralya özeti, kötü tasarlanmış bir kıranın (boşluklu ya da aşırı kalın) kendisinin rüzgâr zararı yaratabileceğini de ekliyor. Ontario rehberi kıranın dezavantajlarını da sayıyor: büyümesi zaman alıyor ve araziden üretim alanı alıyor.

Fırtına sonrası ne yapılır?

Zeytine özgü bir fırtına sonrası protokol bulamadık. Kaynaklardaki ilkeleri bir araya getirince şu makul adımlar çıkıyor:

1. Kırık dalları nemsiz günde temiz kesin. Bakanlık talimatı, kanserli ağaç budamasının nemli ve yağışlı günlerde yapılmamasını söylüyor; aletlerin dezenfekte edilmesini ve budama yerlerine %5'lik göztaşı eriyiği, kuruyunca aşı macunu sürülmesini istiyor.

2. Yeni dikilen fidanı destekleyin. Ontario rehberi (elma bahçeleri için yazılmış), dikimden hemen sonra desteklenmeyen ağaçların rüzgârda sallandığını, bunun büyümeyi değiştirip sonraki verimi düşürdüğünü yazıyor. Fidan dikimi yazımızda dikim aşamaları var.

3. İlkbaharda yaralı dallarda ur arayın. Dal kanseri rüzgârla açılan yaralardan da girebiliyor.

4. Çiçeklenme döneminde kurutucu rüzgâr varsa sulamayı ihmal etmeyin. Derleme bunu açıkça öneriyor; ayrıntılar sulama yazımızda.

Özet

Zeytinde rüzgâr yön, mevsim ve şiddete göre farklı sonuç verir: Nisan-Mayıs başındaki hafif rüzgâr döllenmeye yardım eder, Mayıs sonundaki samyeli döllenmeyi bozar, fırtına dal kırar ve ağaç devirir, denizden gelen sert rüzgâr toprağı tuzlandırır, lodos ağacı zamansız uyandırır. Rüzgârın açtığı yaralar dal kanserinin giriş kapısı. Zeytine özgü rüzgâr kıran ölçüsü bulamadık; genel meyvecilik kaynaklarındaki ilkeler (kıran boyunun 6-10 katı mesafe, boşluksuz ama aşırı sık olmayan yapı) yol gösterici, ama kesin değil.