25 tescil, dünyada dördüncüyüz — peki ne işe yarıyor?

Coğrafi işaret, zeytinyağında katma değerin anahtarı olarak gösterilir. "Ürünümüzü tescilleyelim, markalaşalım, fiyatı yükselsin" cümlesi sektör toplantılarının değişmezidir.

Peki Türkiye bu işi yapmıyor mu?

Yapıyor. Hem de çoğu ülkeden daha çok. Ve tam olarak burada bir tuhaflık başlıyor.

Türkiye dünyada dördüncü

2025'te yayımlanan hakemli bir çalışma, dünyadaki zeytinyağı coğrafi işaretlerini tek veri tabanında topladı. Sonuç:

Kaynak: A global database of olive oil geographical indications and their properties, Frontiers in Sustainable Food Systems, 2025. Sayımlar zeytinyağı coğrafi işaretlerini kapsar; sofralık zeytin tescilleri (örneğin Gemlik Zeytini) bu tabloya dahil değildir.

Türkiye, dünyadaki zeytinyağı coğrafi işaretlerinin yaklaşık yedide birine sahip. Avrupa Birliği üyesi olmadığı hâlde, İtalya-İspanya-Yunanistan üçlüsünün hemen ardında.

Yani "tescilimiz yok" demek yanlış olur. Soru başka: bu 25 tescil ne işe yarıyor?

Tescil kendi başına para etmez

Coğrafi işaret bir mülkiyet belgesi değil, bir sözdür: bu ürün şu yörede, şu yöntemle üretilmiştir. Belgenin fiyata yansıması üç şarta bağlıdır ve üçü de tescilden sonra gelir.

Denetim. Tescil, üretim yönteminin şartnamede yazdığı gibi olduğunu iddia eder. Bu iddiayı kimse denetlemiyorsa işaret zamanla anlamını kaybeder — ve en çok, kurallara uyan üretici zarar görür.

Tanınırlık. Bir alıcının prim ödemesi için işareti tanıması gerekir. Toscano IGP ya da Kalamata PDO'nun fiyat primi yaratmasının sebebi tescilin kendisi değil, arkasındaki onlarca yıllık tanıtım ve dağıtım yapısıdır.

Kullanım. Tescilli adı fiilen kaç üretici, kaç şişede kullanıyor? Tescil bir belgede kalıyorsa, tescil sayısı bir performans göstergesi değildir.

Türkiye'nin sorunu tescil sayısında değil, bu üç halkada.

Bunu nereden biliyoruz?

Doğrudan ölçemiyoruz — ve bu yazının en dürüst cümlesi budur.

Coğrafi işaretli bir Türk zeytinyağının, işaretsiz eşdeğerine göre kaç lira fazla ettiğine dair kamuya açık, düzenli bir fiyat serisi yok. Borsa tescilleri ürünü "natürel sızma" olarak kaydeder; coğrafi işaret bilgisi bu kayda girmez. Dolayısıyla kendi verimizde de bu ayrımı göremiyoruz.

Elimizde olan dolaylı göstergeler:

• İhracatın birim değeri. 2026'nın ilk yarısında Türkiye'nin zeytin ve zeytinyağı ihracatı kilogram başına ortalama 3,17 dolar getirdi. Bu, dökme ticaret seviyesidir; markalı ve coğrafi işaretli ürün ağırlıklı bir ihracatta bu rakamın kat kat üzerinde olması beklenir. Ayrıntı burada.
• Dökme fiyatın dünya fiyatıyla birebir hareket etmesi. Coğrafi işaretli bir ürün, tanım gereği ikame edilemez olduğu için dünya dökme fiyatından bir ölçüde ayrışır. Türkiye'nin fiyatı ise İspanya'nınkiyle neredeyse birlikte hareket ediyor — ölçtük.

İkisi birlikte şunu söylüyor: Türkiye'nin ürünü dünya piyasasında hâlâ ağırlıkla bir emtia olarak fiyatlanıyor, farklılaşmış bir ürün olarak değil.

Türkiye'nin zeytin coğrafi işaretlerinden bazıları

Tescil tarihlerine dikkat: ilk tescil 2005, yoğunlaşma ise 2016 sonrası. Yani Türkiye'nin coğrafi işaret birikimi genç. İtalya'nın 50 tescilinin bir kısmı otuz yıllık; arkalarındaki tanınırlık da o kadar yıllık.

Menşe adı ile mahreç işareti farkı önemlidir. Menşe adında üretimin bütün aşamaları o yörede yapılır; mahreç işaretinde en az bir aşama yörede olur, diğerleri dışarıda olabilir. Menşe adı daha dar, daha güçlü bir taahhüttür.

AB tescili ayrı bir kapı

Bir noktanın karıştırılmaması gerekiyor: TÜRKPATENT tescili Türkiye'de koruma sağlar, Avrupa Birliği pazarında değil.

AB'de korunmak için ayrı bir başvuru gerekir ve süreç yıllar alır. Bu, ihracat açısından kritik bir ayrımdır: Ayvalık Zeytinyağı adının Türkiye'de tescilli olması, o adın Almanya'daki bir rafta hukuken korunduğu anlamına gelmez.

Türk ürünlerinden bazıları AB tescil sürecinden geçmiş durumdadır, ancak zeytinyağı tarafında bu sayı Türkiye içindeki tescil sayısının çok altındadır. Katma değer hedefi ihracatsa, asıl kapı burasıdır.

Ne yapılabilir?

Bu yazı bir politika önerisi metni değil, ama veri birkaç şeyi açıkça işaret ediyor.

Yeni tescil almak öncelik değil. 25 tescille dünya dördüncüsüyüz; 30 olsa tablo değişmez. Sorun stokta değil, kullanımda.

Tescillerin fiilî kullanımı ölçülmeli. Kaç üretici, kaç şişede tescilli adı kullanıyor? Bu veri kamuya açık değil ve olmadan hiçbir değerlendirme yapılamaz.

İhracat pazarında tanınırlık. Bir Alman alıcının "Ayvalık" adını tanıması, Türkiye'de kaç kişinin tanıdığından daha belirleyicidir.

Fiyat ayrımı görünür olmalı. Coğrafi işaretli ürünün dökme fiyattan ayrışıp ayrışmadığı ölçülemiyorsa, tescilin işe yarayıp yaramadığı da bilinemez. Borsa tescillerine coğrafi işaret alanının eklenmesi, tek başına bu sorunu çözerdi.

Özet

• Türkiye 25 zeytinyağı coğrafi işaretiyle dünyada dördüncü — İtalya (50), İspanya (34), Yunanistan (33) ardından.
• Dünyadaki 177 tescilin yaklaşık yedide biri Türkiye'de.
• Ama tescil kendi başına fiyat yaratmaz: denetim, tanınırlık ve fiilî kullanım gerekir.
• İhracatın kilogram başına 3,17 dolarlık birim değeri, ürünün hâlâ emtia gibi fiyatlandığını gösteriyor.
• TÜRKPATENT tescili AB pazarında koruma sağlamaz; ayrı başvuru gerekir.
• Öncelik yeni tescil değil, mevcut tescillerin karşılığını üretmektir.

İlgili yazılar: Coğrafi işaretli zeytin ürünleri · İhracatımızın üçte ikisi sofralık zeytin · Türkiye ucuz zeytinyağı ülkesi mi?