Yağ bir ilaçtı: zeytinyağının tıpta ve halk tıbbında iki bin yılı

Bugün zeytinyağı önce bir gıda. Tarihinin büyük bölümünde ise öncelikle gıda değildi: yakıttı, kozmetikti, ilaçtı, sanayi maddesiydi. Antik Atina'da bir hanenin kandillerde yılda 90-110 litre zeytinyağı yaktığı tahmin ediliyor — bu, çoğu ailenin bugün yıllık mutfak tüketiminin kat kat üzerinde.

Bu yazı yağın o unutulan yüzünü izliyor: bedene sürülen, yaraya kapatılan, hastaya verilen zeytinyağını. Ve sonunda bugüne geliyor — çünkü modern halk tıbbında hâlâ yaşayan uygulamaların çoğu iki bin yıllık.

⚠ Baştan söyleyelim: burada anlatılanlar tarihsel ve etnografik kayıttır, tedavi önerisi değildir. Zeytinyağının bugünkü bilinen etkileri için zeytinyağının faydaları yazısına bakabilirsiniz.

"İçerisi için şarap, dışarısı için zeytinyağı"

Cümle Plinius'a ait ve antik dünyanın yağa bakışını tek satırda özetliyor: insan bedeni için kabul edilebilir iki sıvı vardır — biri içeriye, biri dışarıya.

Dışarıya olan kısmı bugün tuhaf geliyor ama o dönemde temizliğin kendisiydi. Sabun yaygın değildi; beden zeytinyağıyla ovulur, sonra strigilis denen kavisli bir kazıyıcıyla yağ, ter ve kir birlikte sıyrılırdı. Yıkanmak buydu.

Kullanım oradan yayılıyordu:

• Yolcular ayakları yara olmasın diye zeytinyağı sürerdi
• Güreşçi ve koşucular yarış öncesi kaslarını yumuşatmak ve ısıtmak için yağlanırdı
• Hamam sonrası varlıklı kadın ve erkekler cilt yumuşasın diye yağ sürerdi

Tüketim tahminleri ölçeği gösteriyor: antik Atina'da kadınların yılda yaklaşık 1,5 litre, erkeklerin 5-10 litre zeytinyağını bedenlerine sürdüğü hesaplanıyor.

Hipokrates'ten Galenos'a: reçetedeki yağ

Zeytinyağı antik tıbbın malzeme listesindeydi. Koslu Hipokrates (M.Ö. 460-377) ve Pergamonlu Galenos'un önerdiği ilaçlar arasında yer alıyor.

Galenos'un zeytin hakkındaki görüşü ilginç biçimde spesifik: mideyi güçlendiren ve iştah açan bir gıda olduğunu söylüyor — ama bu özelliğe uygun olanın sirke içinde saklanan zeytin olduğunu belirtiyor. Yani hazırlama yöntemine göre ayrım yapıyor; ilk sınıflandırma denemelerinden biri.

Yağın tıptaki diğer kullanımları daha teknikti: merhem gibi ilaçların hazırlanmasında taşıyıcı, yara ve yanıkların tedavisinde örtü, çeşitli işlemler sırasında kayganlaştırıcı. Celsus'un sağlık üzerine yazdıkları masajın dönemin önerilen yöntemlerinden olduğunu gösteriyor; masajda yağ kullanmak işlemi kolaylaştırıyor ve hastayı rahatlatıyordu.

Romalıların dört sınıfı — bugünkü etiketin atası

Bu, kaynaktaki en çarpıcı ayrıntı. Romalılar zeytinyağını kalitesine göre dört sınıfa ayırmıştı:

Listeye dikkatli bakın: iki bin yıl önce de yağ, meyvenin durumuna ve sıkım sırasına göre derecelendiriliyordu ve en düşük sınıf yenmiyor, yakılıyordu.

Bugünün sistemi de aynı iki ekseni kullanıyor. Sofralık sınıfların ayrımı için sızma, naturel ve riviera arasındaki farka, ölçütün nasıl sayıya döküldüğü için asit oranı ne demek yazısına bakabilirsiniz. Modern mevzuatta da tüketime uygun olmayan en alt sınıfın adı hâlâ "lamba yağı" anlamına gelen lampante'dir — Romalıların cibarium'uyla aynı işi, aynı mantıkla tarif eden bir isim.

Cato'nun zeytin mezesi tarifi

Antik yazar Cato, "Tarım Üzerine" adlı eserinde yalnız yetiştiricilik anlatmıyor; dönemin zeytin mezesi tarifini de aktarıyor:

t; Yeşil, siyah ya da karışık zeytinlerin çekirdeklerini çıkarın, sonra şöyle hazırlayın: zeytinleri doğrayıp yağ, sirke, kişniş, kimyon, rezene, sedef otu ve nane ekleyin, kavanoza koyun; yağ hepsini kaplamalı.

Tarif iki bin yıl sonra hâlâ çalışıyor ve mantığı bugünkü marine zeytin tarifiyle neredeyse birebir aynı: zeytin, yağ, asit, tohum baharatları, üstü yağla kapatılmış kavanoz. Sedef otu bugün kullanılmıyor, gerisi duruyor.

Halk tıbbı: iki ayrı dal

Halkbilimci Don Yoder'in ayrımı işi netleştiriyor. Halk tıbbı ikiye ayrılıyor:

1. Doğal halk tıbbı — hastalığı tedavi etmede bitkiler, madensel ve hayvansal maddelerden yararlanan kol

2. Dinsel-büyüsel tıp — muska, kutsal sözler ve benzeri işlemlerden yararlanan kol

Zeytin ve zeytinyağı ağırlıkla birincinin içinde yer alıyor, ama ikincisinden de tamamen ayrı değil: toplama pratiklerinde inanç katmanı görünür hâlde. Şifalı bitkilerin toplanması ve kurutulması geleneksel olarak yılın belirli dönemlerinde yapılır; dinî bayramlar, ayın gökyüzündeki konumu ve yıldızlarla ilişkilendirilen zamanlar bu takvimi belirler. Yaprağın aşağı ya da yukarı doğru koparılmasının tedavide farklı etki yarattığına inanılması da aynı katmanın parçası.

Bugün: ülkeden ülkeye değişen kullanım

Zeytin yaprağı bugün de birçok ülkede halk tıbbında kullanılıyor ve dikkat çekici olan, kullanım alanlarının ülkeye göre farklılaşması:

• Fransa — sindirim, böbrek ve idrar yolu şikâyetleri
• Almanya — kalp-damar
• Slovenya — yüksek tansiyon ve idrar güçlüğü

Aynı bitki, aynı kıtada, üç farklı geleneksel çerçeve. Bu farklılık halk tıbbının doğasını iyi gösteriyor: benzer amaçları paylaşan ama kullanılan malzeme ve teknik yönünden birbirinden ayrılan yerel bilgi sistemleri.

⚠ Zeytin yaprağının bugün bilinen etkileri ve sınırları — özellikle tansiyon ve kan şekeri ilaçlarıyla etkileşim ihtimali — ayrı bir konu; zeytin yaprağı ve çayı yazısında ele aldık. Uygulama tarifi için: soğuk zeytin yaprağı çayı.

Kısaca

Zeytinyağının gıda olarak öne çıkması yakın tarihli. Ondan önce yağ; ışıktı, sabundu, merhemdi ve ilaçtı. Bugün "en sağlıklı yağ" diye anılmasının arkasında yalnız modern araştırmalar değil, iki bin yıllık bir kültürel birikim var — ve o birikimin bazı parçaları, Roma'nın kalite sınıflandırması gibi, hâlâ kullandığımız sistemin içinde yaşıyor.

Ticaretin nasıl yürüdüğünü antik dünyada zeytinyağı ticareti yazısında ayrıca anlattık.

Kaynak: Melike Kaplan & Seda Karaöz Arıhan, "Antik Çağdan Günümüze Bir Şifa Kaynağı: Zeytin ve Zeytinyağının Halk Tıbbında Kullanımı" (VIII. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi, 2011 bildirisinin gözden geçirilmiş hâli), Ankara Üniversitesi. Metin içinde anılan kaynaklar: Ünsal 2011; Aydınoğlu 2009; Freedman 2008; Jackson 1999; Grant 2000; Dalby & Grainger 2001; Dara 2010; Yoder 1975; Diamond 2008.