Zeytin kooperatifine nasıl ortak olunur?

Hasat başladığında üreticinin gündemine her yıl aynı soru düşer: kooperatife ortak olmalı mıyım, olursam ne değişir? Soru tam da bu mevsimde yoğunlaşır, çünkü rekolte beyanı dönemi hasatla birlikte açılır ve ortak olmayan üretici o kapıdan geçemez.

Bu yazı, zeytinde tarım satış kooperatifi ortaklığının yazılı şartlarını, istenen belgeleri ve ortaklığın getirdiği yükümlülüğü anlatıyor. Anlatılanlar kooperatiflerin ana sözleşmelerinde yer alan maddelerdir; yorum değil, metin.

Kooperatif, birlik, şirket: hangisi hangisi

Zeytinde üreticinin karşılaştığı yapı üç katmanlıdır. En altta kooperatif vardır: üreticinin ortak olduğu, ürününü teslim ettiği yerel kuruluş. Kooperatifler bir araya gelip birliği kurar; birlik işleme, markalama ve pazarlamayı yürütür. Marmara havzasında bu yapı sekiz kooperatiften oluşur — Gemlik, Mudanya, Erdek, Orhangazi, İznik, Edincik, Mürefte ve Marmara Adası. Ege'de ise zeytin ve zeytinyağı kooperatifleri kendi birlikleri altında örgütlüdür.

Üretici birliğe değil, kendi bölgesindeki kooperatife ortak olur. Ürün de oraya teslim edilir.

Kim ortak olabilir?

Ortaklık şartları ana sözleşmede sayılıdır. Bir üreticinin ortak olabilmesi için:

• Medeni hakları kullanma yeterliliğine sahip olmak,
• Kooperatifin çalışma konusuna giren ürünler üzerinde kendi adına ya da başkası hesabına ticaret veya komisyon işi yapmamak; bu ürünlerle çalışan bir şirketin yöneticisi ya da yetkilisi olmamak, o şirket adına ürün almamak, faizle para veya mal olarak kredi vermemek,
• Kooperatifin çalışma bölgesinde, kooperatifin iştigal konusundaki ürünlerden birinin üreticisi olmak,
• Birliğin çalışma bölgesinde aynı amaçla kurulu başka bir tarım satış kooperatifine ortak olmamak,
• Üretimdeki kazançları ortak olan aile fertlerinden biri olmamak — ancak müşterek ve iştirak halindeki mülkiyet, ayrı ayrı ortak olmaya engel değildir.

İkinci maddenin pratik anlamı şudur: tüccarlık ile ortaklık bir arada yürümez. Kooperatif, ürününü satan üreticinin kuruluşudur; aynı üründe alım satım yapan birinin ortak olması, yapının amacına aykırı sayılır.

İstenen belgeler

Başvuran kişi, ticaret yapmadığını vergi dairesi, Sosyal Güvenlik Kurumu, ticaret sicil müdürlükleri, ticaret odası, sanayi odası ya da esnaf odası gibi kurumlardan alacağı belgelerle kanıtlar.

Üretici olduğunu ise mahalli ziraat odasından veya il/ilçe tarım müdürlüğünden alınacak, üretici olduğunu ve tahmini üretim miktarını gösteren belge ile ortaya koyar. Bunun yanında arazi ilişkisini gösteren bir belge gerekir:

• tapu kaydı, ya da
• noter veya köy ihtiyar heyeti onaylı kira sözleşmesi, ya da
• defterdarlık veya mal müdürlüğünden arazinin tahsis edildiğine dair belge.

Kadastro görmemiş arazide üretim yapanlar için ayrı bir yol tanımlıdır: köy ilmühaberi ve vergi kaydı ile birlikte, araziyi en az on yıldır aralıksız ve ihtilafsız kullandığını gösteren belge.

Yönetim kurulu, başvuruyu bu belgeler üzerinden inceler ve gerek görürse ek bilgi ve belge ister. Yani ortaklık otomatik değil, kabule bağlıdır.

Asıl yükümlülük: rekolte beyannamesi

Ortaklığın en çok yanlış anlaşılan tarafı burasıdır. Rekolte beyannamesi yalnızca tahmini üretimi bildiren bir form değildir; üretici aynı belgeyle kooperatife ne kadar ürün teslim edeceğini taahhüt eder.

Bu taahhüdün karşılığı da var. Üst üste beş iş yılında beyanname vermeyen ya da beyanında teslim etmeyi taahhüt ettiği ürünün en az yüzde ellisini teslim etmeyen ortakların ortaklıktan çıkarılması öngörülüyor. Genel kurula katılma hakkı da benzer bir şarta bağlı: beyanname vermiş ve taahhüdünün en az yarısını teslim etmiş olmak.

Bu sezonun beyan akışı sürüyor: Orhangazi'de üreticilerin verdiği rekolte beyanı ilk on günde 4.200 tonu geçti.

Ortak olmanın getirdiği

1. Alıcısı belli bir pazar. Kooperatif, açıkladığı alım fiyatından ortağının ürününü alır. Serbest piyasada fiyatın her gün değiştiği bir dönemde bu bir zemin demektir; bu sezon açılış fiyatları üzerine yürüyen tartışmanın merkezinde de tam olarak bu zemin var.

2. Dilimli ödeme ve fiyat farkı. Kooperatif ödemeyi çoğu zaman tek seferde değil dilimler halinde yapar; sezon kapandıktan sonra fiyat farkı ödemesi gelebilir. Ürünün toplam getirisi, teslim anında değil sezon sonunda belli olur.

3. Boylama ve kalite ayrımı. Alım, dane iriliğine göre yapılır. Bu, bahçesinde iri dane üretebilen üretici için doğrudan fiyat avantajıdır.

⚠ Dilimli ödemenin bir maliyeti var. Hasat döneminde üreticinin nakit ihtiyacı en yüksek noktadadır: işçilik, mazot ve nakliye aynı haftalarda ödenir. Kooperatif ödemesi aylara yayıldığında, bu açığı kapatmak için ürünün bir bölümünü peşin ödeyen tüccara satma eğilimi doğar. Hasat finansmanının sektörün ana tartışma başlıklarından biri olmasının sebebi budur.

Herkes için doğru seçim mi?

Kooperatif ortaklığı bir güvence kadar bir bağlılıktır. Beyan ettiği ürünü teslim etme yükümlülüğü, fiyat serbest piyasada yükseldiğinde üreticinin elini bağlayabilir. Buna karşılık fiyat düştüğünde aynı yükümlülük, alıcısı belli bir pazar anlamına gelir.

Karar, bahçenin büyüklüğüne, ürünün sofralık mı yağlık mı olduğuna ve üreticinin nakit akışına göre değişir. Bir kilo zeytinin maliyetini hesaplamadan bu karar sağlıklı verilemez: kooperatifin açıkladığı fiyat maliyetin üstündeyse güvence, altındaysa yalnızca bir bağdır.

Başvuru için gidilecek yer, bölgedeki kooperatifin kendi bürosudur. Belgeler tamamlandıktan sonra ortaklık kararı yönetim kuruluna aittir ve beyan dönemi hasatla birlikte ilerlediği için başvurunun sezon başında yapılması gerekir.