Litre başına 50 lira destek talebi: rakamlar ne diyor?

Edremit Ticaret Odası Başkanı Ahmet Çetin, yaptığı açıklamada zeytinyağı üreticisine litre başına en az 50 lira destek verilmesini istedi. İhracatçı için de litre bazında nakit destek talep etti. Çetin'e göre bu desteklerin kamu maliyesine tek taraflı bir yük olarak bakılmaması gerekiyor; kayıt dışılığın azalmasıyla sistem kendini finanse edebilir.

Talebin arkasındaki gerekçe bir fiyat iddiası: Çetin, zeytinyağının toptan piyasada litre başına yaklaşık 200 liradan satıldığını, bu fiyatın üretim ve hasat maliyetlerini karşılamadığını söylüyor. Ona göre fiyatın 300 lira seviyesine gelmesi gerekiyor; 200 liranın altında kalırsa toplama ve işçilik maliyetleri yüzünden "ürünler ağaçta kalır".

Bu rakamlar tescillerle uyuşuyor mu?

Bu iddiayı kendi verimizle sınayabiliriz. Ticaret borsalarında tescil edilen işlemler kilogram üzerinden yazılır; Çetin ise litreden konuşuyor. Zeytinyağının yoğunluğu 0,916 kg/L olduğuna göre iki birim şöyle karşılaştırılır:

Tablo iki şeyi gösteriyor. Birincisi, "yaklaşık 200 lira" tek bir Türkiye fiyatı değil: Nazilli'de tescil edilen işlem litreye çevrildiğinde 184 liraya denk geliyor, Aydın'da ise 282 liraya. Aradaki fark yaklaşık yüzde elli. İkincisi, Çetin'in hedef olarak koyduğu 300 lira/litre, kilogram cinsinden 327,50 liraya karşılık geliyor — yani ağustos ayında üç borsada tescil edilen bütün sızma işlemlerinin üzerinde.

Rafta ne oluyor?

Aynı hafta market raflarında sızma zeytinyağının yedi zincirdeki ortalaması litre başına 454,62 lira. Borsa ortalamasının litre karşılığı 233 lira olduğuna göre, tüketicinin ödediği rakam üreticinin aldığının yaklaşık iki katı. Aradaki fark sıkma, şişeleme, dağıtım ve perakende payını içeriyor — yani destek tartışması bu zincirin hangi halkasına dokunacağı sorusunu da beraberinde getiriyor.

Hasat erken başlıyor

Çetin, Edremit Körfezi'nde 2026 hasadının elverişli hava koşulları ve ağaçların dinlenmiş olması sayesinde geçen yıla göre 15-20 gün erken, eylül sonu ya da ekim başında başlamasını bekliyor. Bu yılın "var yılı" olduğunu, bölgede güçlü bir rekolte öngördüklerini söylüyor.

Ama yüksek rekolte tek başına iyi haber değil. Sezonun belirleyicisi, üreticinin karşılaşacağı fiyatın toplama ve işçilik maliyetini karşılayıp karşılamayacağı. Bol ürün, düşük fiyatla birleştiğinde hasadın hiç yapılmaması anlamına gelebiliyor.

İhracat tarafı

Çetin uluslararası piyasada zeytinyağının litre başına 3,5-4 euro civarında seyrettiğini, Türk lirasının değerli kalmasının ihracat gelirinin maliyetleri karşılamasını zorlaştırdığını belirtiyor. Avrupa'daki orman yangınlarının üretimi etkilemesi hâlinde Türkiye'nin o pazara ihracatının artabileceğini, ancak Avrupa Birliği'nin Türk ürünlerine uyguladığı kota ve vergilerin engel oluşturduğunu söylüyor.

Uyarısı üreticiyle sınırlı değil: maliyet baskısı yüzünden hasattan vazgeçilirse arz azalır, nitelikli üretim zayıflar ve bundan en çok tüketici zarar görür.

Kaynaklar

• Ahmet Çetin'in açıklamaları: haber.doviz.com)
• Borsa tescil fiyatları: TOBB, ticaret borsaları — zeytin.net piyasa sayfası
• Market rafı taraması ve birim fiyatlar: zeytin.net haftalık bülten
• Zeytinyağı yoğunluğu (0,916 kg/L): IOC/Codex ticari aralığı