Sığırcık zeytine zarar verir mi? Kış sürüleri ve korunma yolları

Kısa cevap: evet, ama zarar her bahçede aynı değil. Sığırcık (Sturnus vulgaris) kışı geçirdiği bölgelerde olgun zeytini hem daldan hem yerden toplar ve daneyi bütün olarak yutar. Zarar, kuşların geceyi geçirdiği tünek alanlarının çevresinde yoğunlaşır; hasadı geciken ve zeytini yerden toplayan bahçeler en çok etkilenenlerdir. Bu yazı İtalya'nın Puglia bölgesinde üç kış süren ölçümlerin ne bulduğunu, kovma yöntemlerinin neden kısa sürede etkisini yitirdiğini ve üreticinin elindeki en güçlü aracın neden hasat takvimi olduğunu anlatıyor.

Sığırcık neden zeytinliğe iner?

Sığırcık sürü hâlinde yaşayan, böcekten meyveye kadar geniş bir yelpazede beslenen bir kuştur. Sonbaharda böcek azalınca meyveye yönelir. Akdeniz havzasında kışlayan sürülerin önemli bir kısmı kuzeyden gelir: Puglia çalışması, bölgede kışlayan sığırcıkların Orta Avrupa'dan Rusya'ya uzanan geniş bir alandan geldiğini yazıyor.

Bu göç, zeytinin olgunlaştığı ve toplandığı aylarla örtüşür. Aynı çalışmada sığırcık yoğunluğunun en yüksek olduğu dönem kasım-şubat olarak veriliyor. Bahçede dalda ve yerde olgun dane kaldıkça, sürü için kolay ve bol bir kış yemi var demektir.

Bir sığırcık ne kadar zeytin yer?

Bari Üniversitesi'nden araştırmacıların Puglia'da yürüttüğü ve 2021'de Animals dergisinde yayımlanan çalışma (Bozzo ve arkadaşları) bu soruyu bir hesapla cevaplıyor: hasat döneminde bölgede her gün yaklaşık bir milyon sığırcığın, tanesi üç gram gelen beş-altı zeytin yediği varsayılmış. Bu, kuş başına günde 15-18 gram zeytin eder. Bölgenin çiftçi örgütü Coldiretti Puglia da Kasım 2022'deki açıklamasında bir sığırcığın günde 20 grama kadar zeytin tükettiğini söylemişti.

Tek kuş için küçük görünen miktar, sürü büyüklüğüyle çarpılınca değişiyor. Bir milyon kuş günde 15-18 ton zeytin eder; örnek olarak 90 günlük bir kışta bu 1.350-1.620 tona çıkar. Çalışmanın üç kış için tahmin ettiği ürün kaybı da bu büyüklükte: 1.375 ton, 800 ton ve 1.285 ton zeytin.

Puglia'da üç kışın sonucu

Araştırmacılar 2016-17, 2017-18 ve 2018-19 kışlarında tünekleri saydı, kuşların hareketini izledi ve çiftçilerin zarar bildirimlerini haritaya döktü. Bölgede kışlayan sığırcık sayısı ilk kış yaklaşık 3 milyon, ikinci kış 9 milyon, üçüncü kış 10 milyon olarak tahmin edildi. Brindisi ilindeki Torre Guaceto, Fiume Grande ve Torre Canne tüneklerinde tek bir sayımda 7,5 milyon kuşa ulaşıldı.

Asıl önemli bulgu zararın dağılımı. Zarar yaklaşık 100.000 hektarlık bir alanda kaydedildi; bunun 40.000 hektarı zeytinlikti. İncelenen alanın tamamında beklenen ürünün ortalama %12,6'sı kayboldu. Zararın yoğunlaştığı, tüneklere yakın alanlarda ise ortalama kayıp %35, en düşük %23, en yüksek %60 bulundu. Kaybın parasal karşılığı yılda yaklaşık 550.000 avro olarak hesaplandı.

Çalışmaya göre sığırcıklar tünekle beslenme alanı arasında her gün 100 kilometreye kadar yol alabiliyor ve saatte 80 kilometreye varan hızla uçuyor. Yani bahçenin tüneğe birkaç kilometre uzak olması tek başına güvence değil; ama zarar haritası, sürülerin en çok tüneğe yakın bahçeleri seçtiğini gösteriyor.

Hangi bahçe daha çok zarar görür?

Puglia'daki zarar bildirimleri belirli bir hasat düzenine işaret ediyor. Bölgede hasat, meyve olgunlaştıkça parça parça yapılıyor ve zeytin çoğu zaman yerden toplanıyor. Zararın tespit edildiği yerler, bu kademeli ve geç hasadın uygulandığı alanlarda yoğunlaşıyordu. Sebebi basit: dalda ve yerde ne kadar uzun süre olgun zeytin kalırsa, sürünün o bahçeye dönmesi için o kadar uzun süre yem vardır.

Yerde bekleyen zeytin ayrıca kaliteyi de düşürür; toprakla temas eden dane yağın kusurlu çıkma riskini artırır (hasat örtüsü nedir). Sığırcık için yere düşmüş dane, daldaki kadar kolay bir yemdir.

Kovma yöntemleri ve alışma sorunu

Sürüyü kaçırmak için en çok başvurulan yol ses: gaz topları, patlayıcı fişekler ve hoparlörden çalınan tehlike çığlıkları. Bu yöntemlerin ortak zayıflığı alışmadır.

Nebraska Üniversitesi'nden Cole, Johnson ve Stroup'un 1983'te yayımladığı deneyde sığırcıklara üç farklı ses dinletildi. 917 hertzlik saf ton kuşlarda neredeyse hiç tepki uyandırmadı. Beyaz gürültü başta kuşları kaçırdı ama tekrarlandıkça etkisi azaldı. Sığırcığın kendi tehlike çığlığının kaydı ise üç ses içinde en etkilisiydi: tepkiler beyaz gürültüden tutarlı biçimde güçlüydü ve kuşlar bu sese daha yavaş alıştı. Aynı deneyde kış aylarındaki tepkilerin yaz aylarındakinden zayıf kaldığı da görüldü. Zeytin hasadının kışa denk geldiği düşünülürse bu küçük bir ayrıntı değil.

Buradan çıkan pratik ders şu: hangi araç kullanılırsa kullanılsın, sabit bir düzenle çalışan ses kısa sürede arka plan gürültüsüne dönüşür. Sesin yerini, saatini ve türünü değiştirmek, kovmaya sürünün bahçeye ilk geldiği günlerde başlamak alışmayı geciktirir. Sesli kovucuların yerleşim yerlerine yakın kullanımı ise ayrı bir konudur; yerel kurallar için muhtarlığa ve ilçe tarım müdürlüğüne danışmak gerekir.

Zehirli yem ya da ağaca ruhsat dışı ilaç uygulamak hiçbir koşulda çözüm değildir: aynı yemi başka kuşlar ve hayvanlar da yer, ilacın kalıntısı da zeytinde kalır. Sığırcık bir yaban kuşudur; hangi türlerin hangi dönemde avlanabileceği 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu çerçevesinde her yıl Merkez Av Komisyonu kararıyla belirlenir.

Üreticinin elindeki en güçlü araç: hasat takvimi

Kovmanın etkisi sınırlı ve geçici olduğu için, zararı azaltmanın en sağlam yolu sürüye uzun süre yem bırakmamaktır:

• Hasadı geciktirmemek. Yağlık zeytinde olgunluk uygun düzeye gelince hasada başlamak, danenin dalda kalma süresini kısaltır (zeytin hasadı ne zaman: olgunluk indeksi).
• Yerdeki zeytini bekletmemek. Örtüyle toplamak ve yere düşen daneyi ayrı tutmak hem sürünün yemini hem kalite kaybını azaltır.
• Tüneğe yakın parselleri öne almak. Akşamları büyük sürülerin toplandığı bir sazlık, kavaklık ya da ağaçlık varsa, ona en yakın parseller hasat sırasında başa alınabilir.
• Zararı kayda geçirmek. Kayıp tarih, parsel ve fotoğrafla not edilirse komşu üreticilerle ve kooperatifle ortak hareket etmek kolaylaşır. Puglia'daki çalışma da çiftçilerin biriken zarar başvuruları üzerine başlatılmıştı.

Okurken dikkat

Buradaki rakamlar Güney İtalya'dan, milyonlarca kuşun kışladığı tüneklerin çevresinden geliyor. Türkiye'de zeytinde sığırcık zararını ölçen yayımlanmış bir çalışmaya ulaşamadık; bu yüzden Puglia'daki yüzdeleri doğrudan Türkiye'deki bahçelere taşımak doğru olmaz. Kuş başına tüketim de çalışmada bir varsayımla hesaplanmış tahmindir.

Özet

Sığırcık olgun zeytini daldan ve yerden yer; bir kuş günde 15-20 gram zeytin tüketebilir. Puglia'daki üç kışlık ölçümde beklenen ürünün ortalama %12,6'sı kayboldu, tüneklere yakın bahçelerde kayıp ortalama %35'e çıktı. Sesli kovucular işe yarar ama kuşlar alışır; en etkili ses kuşun kendi tehlike çığlığıdır. Zararı kalıcı olarak azaltan şey ise geç ve yerden hasattan kaçınmaktır.

İlgili yazılar: Zeytin nasıl toplanır? · Hasat edilen zeytin kaç günde sıkılmalı?