Zeytinde soğuklama gereksinimi: hangi çeşit nerede yetişir?

Zeytin ağacı sıcak sever, bu doğru. Ama az bilinen bir gerçek var: zeytin kışın belirli bir süre üşümek zorundadır. Yeterince üşümezse gözleri düzgün uyanmaz, çiçeklenme bozulur, verim düşer.

Buna soğuklama gereksinimi denir ve çeşitten çeşide değişir. Bu yüzden bir çeşidin nerede yetişeceğini belirleyen şey yalnız yaz sıcağı değil, kışın ne kadar soğuk geçtiğidir.

Konunun bugün önemli olmasının sebebi açık: kışlar ısınıyor.

Soğuklama nedir, nasıl ölçülür?

Ağaç sonbaharda dinlenmeye girer. Bu dinlenmeden çıkabilmesi için belirli bir süre düşük sıcaklıkta kalması gerekir. Bu süre iki yöntemle ölçülür:

• Standart yöntem: +7,2°C'nin (45°F) altında geçen sürenin saat olarak toplamı
• Soğuk birimi (SB / chill unit): Richardson modeli — her sıcaklık aralığına farklı ağırlık verir, daha hassastır

İkisi de aynı şeyi ölçer, farklı ölçekte. Aşağıdaki tabloda ikisi birlikte veriliyor.

Hangi çeşit ne kadar soğuk istiyor?

Çukurova Üniversitesi zeytin gen kaynağı bahçesinde 2016-2017 döneminde 9 Türk çeşidi ve bir yabancı klon üzerinde yapılan ölçüm:

Kaynak: Gündeşli ve Küden (2020), Çukurova Üniversitesi zeytin gen kaynağı bahçesi, 2016-2017 dönemi.

En düşükle en yüksek arasındaki fark 206 saat — yani yaklaşık dokuz gün. Küçük görünüyor ama bir çeşidin bir yörede tutup tutmayacağını belirleyen fark budur.

Bu neden önemli? Adana örneği

Aynı çalışma Adana'nın o yılki soğuklama süresini de ölçmüş:

624 saat, tablodaki tüm çeşitlerin üstünde — yani o yıl Adana'da hiçbir çeşit soğuklama açığı yaşamamış görünüyor. Ama çalışmanın kendi yorumu daha temkinli:

t; Adana Topağı, Çilli, Mavi, Gemlik ve Arbequina IRTA-18 çeşitlerinin soğuklama gereksinimleri Adana'da soğuklama yetersizliği sorunu olmadan yetiştiriciliğine uygun görünmektedir.

Ayvalık için ise doğrudan bir uyarı var:

t; Ayvalık zeytin çeşidinin soğuklama gereksinimi 509 saat olarak bulunmuştur. Bu durum, Adana'da özellikle bazı yıllarda verimsizliğin nedeninin soğuklama gereksiniminin karşılanamaması olabileceğini göstermektedir.

Yani: kuzeyin çeşidini güneye götürürseniz, ağaç yaşar ama bazı yıllar ürün vermez — ve sebebi anlaşılmaz, çünkü kimse kışın yeterince üşümediğini akla getirmez.

⚠ Çalışma dürüst bir çekince de koyuyor: verimsizliğin tek sebebi soğuklama olmayabilir; periyodisite, döllenme biyolojisi, beslenme, iklim ve kurak koşullar da etkili.

Çiçeklenme tarihi kayıyor

Soğuklama gereksinimi yüksek çeşitlerde bir sonuç daha var:

t; Ayvalık'a benzer olarak daha yüksek soğuklama gereksinimine sahip olan Memecik, Manzanilla, Karamürsel Su ve Domat çeşitlerinin çiçeklenmeleri şubat ayına kaymaktadır.

Yani soğuklama tamamlanmayınca ağaç geç uyanıyor ve fenolojik takvim kayıyor. Çeşitlerin normal fenolojik dönemlerini düşünürsek bu ciddi bir sapma.

İklim değişikliği bağlantısı

Bu tablo, ısınan kışlarla birlikte okununca anlamı değişiyor. Kışlar ısındıkça 7,2°C altında geçen saat sayısı azalır. O zaman:

• Düşük soğuklama isteyenler (Adana Topağı 346 saat, Çilli 369) daha güvenli
• Yüksek soğuklama isteyenler (Domat 552, Karamürsel Su 526, Memecik 520) risk altında

Ve dikkat: Türkiye'nin en yaygın yağlık çeşidi Memecik 520 saat, ikinci sıradaki Ayvalık 509 saat istiyor. Yani ülkenin zeytinyağı üretiminin omurgasını taşıyan iki çeşit, listenin yüksek soğuklama tarafında.

Yeni bahçe kurarken çeşit seçimi bu yüzden yalnız verim ve yağ oranı meselesi değil. Çalışmanın önerisi de bu yönde: uygun olmayan bahçelerin bölgeye uygun çeşitlerle çevirme aşısı yapılması ya da yeni dikimde çeşidin buna göre seçilmesi.

Yan bulgu: meyve ölçüleri

Aynı çalışma pomolojik ölçüm de yapmış. Uç değerler:

⚠ Kaynakta küçük bir tutarsızlık var: metin en iri meyveyi Karamürsel Su (9,44 g) olarak veriyor, ama hemen ardından Domat'ı 9,96 g ile "oldukça iri" çeşitler arasında sayıyor. Sayıları olduğu gibi aktarıyoruz.

Arbequina IRTA-18 her ölçüde en küçük: 1,09 gram, 13 mm boy. Bu tesadüf değil — Arbequina, süper sık dikim sistemleri için seçilmiş, küçük taçlı ve küçük meyveli bir çeşit. Yüksek yağ oranı ve kaliteli yağıyla biliniyor, ama sofralık değil.

Karşı uçta Karamürsel Su: 9,44 gram, uzun şekilli, etli. Marmara'nın sofralık çeşitlerinden.

Özet

• Zeytin kışın belirli süre 7,2°C altında kalmak zorundadır; bu soğuklama gereksinimidir.
• Ölçülen aralık: Adana Topağı 346 saat ile Domat 552 saat arası.
• Türkiye'nin iki büyük yağlık çeşidi yüksek tarafta: Memecik 520, Ayvalık 509 saat.
• Soğuklama karşılanmazsa ağaç ölmez ama bazı yıllar ürün vermez ve çiçeklenme şubata kayar.
• Adana'da 2016-17 kışı 624 saat ölçülmüş; Ayvalık için yine de risk notu düşülmüş.
• Kışlar ısındıkça yüksek soğuklama isteyen çeşitler risk altında.
• Çözüm: bölgeye uygun çeşitle çevirme aşısı ya da yeni dikimde doğru çeşit seçimi.
• Arbequina IRTA-18 ölçülen en küçük meyveli çeşit (1,09 g) — süper sık dikim için.

Kaynak

t; Gündeşli, K.T. ve Küden, A.B. (2020). Bazı yerli ve yabancı zeytin çeşitlerinin soğuklama gereksinimlerinin ve meyve kalite özelliklerinin saptanması. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 35: 285-291. doi:10.7161/omuanajas.655591

İlgili yazılar: Zeytin çeşitleri · Memecik zeytini · Ayvalık (Edremit) zeytini · Dekara 20 ağaç mı, 250 mi?