Zeytin taneleri neden dökülür? Hasattan önce meyve dökümünün nedenleri

Kısa cevap: zeytinde dökümün bir kısmı normaldir. Çiçeklerin çok küçük bir bölümü meyveye dönüşür; çiçeklenme sonrasında dökülen çiçek ve minik taneler çoğu zaman sorun değildir. Dikkat edilecek döküm, danede iz bırakandır: sap dibinde delik, kabukta vuruk, içe çökük kahverengi leke, paslı yüzey ya da şekil bozukluğu.

Aşağıda dökümü döneme ve danedeki işarete göre ayırdık. Yaprak dökümü ayrı konudur: zeytin ağacının yaprakları neden dökülür.

Çiçek ve genç meyve dökümü: çoğu doğal

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) sulama yayınında zeytin bölümünü yazan Riccardo Gucci ve Elias Fereres, meyve tutumunun genellikle çiçeklerin yüzde 2'sinin altında kaldığını, sıcaklık, yağmur ve rüzgâr uygun gitmezse daha da düştüğünü belirtiyor. Uluslararası Zeytin Konseyi'nin Production Techniques in Olive Growing kitabından derlenen notlarda da özel bir döküm nedeni yoksa çiçeklerin yüzde 1'inin tutmasının iyi bir ürün için yettiği yazıyor.

Ahmet Nuri Özdağ ve Fatma Koyuncu'nun 2020 tarihli zeytin monografisi "çiçeklenme sonu" evresini zaten çiçeklerin yaklaşık yüzde 70'inin döküldüğü zaman olarak tanımlıyor. Catherine Breton ve André Bervillé'nin 2013 tarihli kitap bölümüne göre döllenmenin hemen ardından başlayan düzensiz meyve dökümü 6-8 hafta sürer. Çiçeklenme, Bekir Erol Ak, Ebru Sakar ve Mine Pakyürek editörlüğünde 2024'te yayımlanan Zeytin Yetiştiriciliği kitabına göre 20 nisan-20 mayıs arasına, serin ve yağışlı yıllarda haziran ortasına kadar uzar.

Çiçek bol ama tutum yıllardır zayıfsa sorun tozlanma, soğuklama ya da beslenmededir: zeytin ağacı neden meyve vermez.

Haziran dökümü, susuzluk ve sıcak

Zeytincilik Araştırma Enstitüsü'nden Mehmet Ulaş'ın 2017 eğitim notlarına göre kış ve ilkbahar yağışlarının toprakta depolanması meyve tutumunu artırır ve haziran dökümünü azaltır. Aynı notlar, sıcaklığın 40 °C'yi aşmasının çekirdek sertleşmesi, meyve irileşmesi ve olgunlaşma dönemlerinde meyve dökümüne, tanelerin küçük ve buruşuk kalmasına yol açtığını yazıyor. Gucci ve Fereres de çiçek gelişiminden meyve tutumuna kadar su stresinden kaçınılmasını öneriyor.

Kaynakların tarif ettiği belirti, kuraklık ya da sıcak dalgasının ardından dökülen küçük, bazen buruşuk tanedir. Danede delik, vuruk ya da çökük leke varsa aşağıdaki nedenlere bakın. Sulama zamanı için: zeytinde sulama ve damla sulama.

Dökülen danede ne görüyorsunuz?

Zararlılar

Zeytin güvesi. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın Zeytin Entegre Mücadele Teknik Talimatı'na göre güvenin meyve dölü, meyveler iri karabiber büyüklüğündeyken çanak yapraklara yumurta bırakır. Larva meyve sapının dibinden girerken sapla meyvenin bağlantısını bozar; dane buruşur, kararır ve dökülür. Buna karabiber dökümü denir. İkinci dalga larva çıkarken gelir: sap dibinde açılan delik çoğu zaman sapı ayırır ve dane birkaç gün içinde düşer; talimatın özet tablosu bunu eylül-ekim olgun meyve dökümü olarak veriyor. Döller ve eşik: zeytin güvesi.

Zeytin sineği. Aynı talimata göre sineğin izi meyvede açılan V biçimli yarıktır; bir gün sonra koyu kahverengiye döner ve vuruk adını alır. Larva çekirdeğin çevresinde galeri açar, meyve çürüyerek dökülür. Kaliforniya Üniversitesi yayım uzmanları Paul Vossen, Lucia Varela ve Alexandra Devarenne'in 2005 tarihli broşürü, hasarlı danede erginlerin çıktığı delikleri de gösteriyor. Talimat, zarar döneminde kurtlu meyvelerin 3-4 günde bir toplanmasını istiyor. Vuruk sayımı: zeytin sineği mücadelesi.

Pas akarı. Talimata göre dişisi yalnız 125 mikrometre boyundaki bu akar, ilk meyve tutumunun olduğu haziran başından itibaren meyve sapında koloni kurar; meyve oluşumu döneminde sap çukurunda ve meyve yüzünde beslenerek şekil bozukluğu, pas benzeri görüntü ve erken dönemde meyve dökümü yapar; zarar en çok tomurcuk gelişiminin son evreleriyle erken meyve dönemine denk gelir. Ayrıntı: zeytinde pas akarı nedir.

Hastalıklar

Antraknoz. Talimata göre belirtiler meyve olgunlaşırken başlar: genellikle uç kısımda içe çökmüş kahverengi bir leke, ardından çürüme. Pedro Talhinhas ve arkadaşlarının 2018'de Molecular Plant Pathology dergisinde yayımlanan derlemesine göre çürüyen daneler ya dökülür ya da mumyalaşır; hastalığın şiddeti ilkbahardan çok sonbahar havasıyla ilişkilidir. Dalda kalan mumya dane, talimata göre etmeni bir yıl canlı tutar. Ayrıntı: zeytinde antraknoz.

Halkalı leke. Bir yaprak hastalığıdır ama meyveyi de etkiler: talimata göre salgın yıllarında yaprakların dökülmesi az meyve tutumuna ve meyvenin erken dökülmesine yol açar. İpucu danede değil, seyrelmiş taç ve lekeli yapraktadır.

Besin noksanlığı

Talimatın noksanlık bölümüne göre azot noksanlığında çiçek ve meyve dökümü olur, meyve küçülür. Bor noksanlığında ise çiçek ve genç meyve dönemlerindeki dökümler tipik belirtidir; çekirdek büyümeye devam ederken kabuğun büyümesi durduğu için oluşan "maymun yüzlü" dane bu noksanlığın en belirgin işaretidir. Teşhisi yaprak analiziyle doğrulayın: besin elementi noksanlıkları.

Aşırı yük ve alternans

Uluslararası Zeytin Konseyi kaynaklı notlara göre budanmayan ağaçlar daha çok meyve verir, ama meyveler küçük, az yağlı olur ve erken dökülür; aşırı yük ertesi yılın meyve verecek dallarının gelişmesini de zayıflatarak periyodisiteye yol açar. Var yılındaki yoğun döküm bu döngünün parçasıdır: alternans.

Olgunlaşma: dane kendiliğinden kopar

Aynı notlara göre daneyi koparmak için gereken kuvvet dinamometreyle ölçüldüğünde 3-4 Newton arasına indiyse olgunlaşma tamamlanmıştır; kendiliğinden dökülen dane oranının yüzde 10 civarına çıkması da hasat zamanının göstergelerinden biridir. Bunun için meyve yüklü bir dal fileye alınıp düşen daneler sayılır.

Çeşit farkı büyüktür. İspanya'daki Extremadura Üniversitesi'nden Maria C. Parra-Lobato ve Maria C. Gómez-Jiménez'in 2011 çalışmasında aktarılan verilere göre doğal koşullarda olgunlaşan Arbequina danelerinin yaklaşık yüzde 17'si, Picual danelerinin ise yüzde 92'si kendiliğinden döküldü; Picual'de koparma kuvveti olgunlukta belirgin biçimde düştü, Arbequina'da düşmedi. Araştırmacılar olgunlukta toplu dökülmenin makineli hasatta istenen bir özellik olduğunu belirtiyor. Zamanlama: zeytin hasadı ne zaman başlar.

Rüzgâr, sıcak ve dolu

Ak, Sakar ve Pakyürek'in kitabına göre yüksek sıcaklık ve kuru rüzgârlar meyve tutumunu azaltır, genç meyvelerin dökülmesine ve kalanların kuruyup büzülmesine yol açar. Dolu çiçek, meyve ve yaprak dökümüne neden olur; açtığı yaralardan zeytin dal kanseri (Pseudomonas savastanoi) gibi etmenler girebilir. Doludan sonra dökülen danede yara izi görülebilir.

Ne yapmalı

1. Dönemi not edin. Çiçeklenmeden sonraki 6-8 hafta içinde, iz bırakmayan döküm çoğunlukla doğaldır.

2. Dökülen daneleri açın. Sap dibine, kabuğa ve çekirdeğe bakıp tabloyla karşılaştırın.

3. Kurtlu ve hastalıklı daneyi yerde bırakmayın. Talimat hem sinek hem antraknoz için dökülen meyvenin toplanıp uzaklaştırılmasını öneriyor.

4. İlaç kararını sayımla verin. Ruhsatlı ürün ve takvim için il/ilçe tarım müdürlüğüne ya da bir ziraat mühendisine danışın.

Özet

Çiçeklerin yüzde 2'sinden azı meyveye dönüştüğü için çiçeklenme sonrasındaki izsiz döküm normaldir. Haziranda buruşan karabiber iriliğinde dane güveyi, vuruklu çürük dane sineği, çökük lekeli dane antraknozu, sap dibi delikli olgun dane güvenin ikinci dalgasını gösterir.